zondag 20 april 2014

Zwarter dan ooit


Eerstdaags in deze blog: Hoe het recht op een
vrijzinnig consulent in de visserij bevochten is
geworden.
De Vlaamse visserij heeft de bedenkelijke reputatie een zwarte sector te zijn. Het is een perceptie met diepe wortels in de jachteconomie. De visserij gebeurt op zee, bij nacht & ontij, in gebieden die aan het oog onttrokken zijn. De cultuur die zich op zo’n economie ent draagt daar uiteraard de sporen van. Gevolg: ook de opbrengsten ervan worden nogal eens aan ’t oog onttrokken.
Eigenlijk moet ik bovenstaande alinea in de verleden tijd schrijven, want door de explosie van vernuftige telecommunicatietechnieken bestaan er ook op zee nauwelijks nog gebieden die aan het oog onttrokken zijn. Het zwarte geld dat in de visserij circuleert is dan ook iets van de (weliswaar onvoltooid) verleden tijd.
Toch kleurt de visserijsector vandaag zwarter dan ooit, maar dan om een andere reden. Er wordt daar een sluipmoord gepleegd op het vrije woord. Nu Het Visserijblad niet meer verschijnt kan de sectortop haar zwarte eenheidsdenken onbelemmerd aan de vissers opleggen.
De visserijsector wordt geleid door krachten die zich in alle opzichten ter rechterzijde van het maatschappelijke veld bevinden. Daar geldt niet het principe van één mens, één stem, maar de wet van het kapitaal; daar geldt niet het vrije woord, maar wel his master’s voice; daar geldt niet de botsing van ideeën, maar het pensée unique.
Dat is niet altijd het geval geweest. In de hoogdagen van de Oostendse visserij werd de sector geleid door een vooruitstrevend, liberaal patronaat (zoals John Bauwens) dat tegenover een zelfbewuste arbeidersklasse stond (zoals blijkt uit ‘de rode vloot’).
Die dagen zijn allang voorbij. De grote rederijen zijn uit de visserij verdwenen en hun plaats is ingenomen door een middenklasse, een kleinburgerij, vooral afkomstig uit de oost- en westhoek van het land. Zij hebben de visserij een kwalijk conservatisme opgelegd dat sommige individuen wel rijk gemaakt heeft, maar dat ook mee verantwoordelijk is voor de penibele situatie waarin de Vlaamse visserij terechtgekomen is. Ze stellen dat er maar één oplossing bestaat voor de problemen: hun oplossing. Ze installeren met andere woorden de pensée unique in de visserij.
Het is een ontwikkeling die al lang geleden ingezet werd en die exponentieel versterkt werd door de komst van de kapitaalbezitters van de Vlaamse Visveiling enerzijds en de inschakeling van de Rederscentrale in de Boerenbond anderzijds.
Sindsdien oogt de sectortop zwarter dan ooit. Al wie dat pikzwarte eenheidsdenken zou kunnen doorbreken, wordt in de visserijsector geïsoleerd en zo mogelijk geweerd. Ik heb daar vele voorbeelden van gezien. De ontwikkeling van een onafhankelijke vereniging van vissersvrouwen werd destijds, en wel om die reden, in de kiem gesmoord; de contesterende schippers die zich in de Vlaamse Vissersbond verenigden, herinneren zich vandaag nog altijd de smerige trucs waarmee ze door de sectortop belaagd werden; de Stichting Duurzame Visserijontwikkeling wordt ook vandaag nog regelmatig, als vreemde eend in de bijt, bij het grof vuil gezet; Het Visserijblad, dat al die voorvallen meldde en becommentarieerde, werd meermaals vanuit de sectortop aangevallen.
Nu Het Visserijblad, na de pensionering van haar uitgever, niet meer verschijnt zal de sectortop ongetwijfeld een tandje bijsteken. De visserij dreigt nu zwarter dan ooit te kleuren. Dat blijkt bijvoorbeeld al uit het Informatieblad van de Rederscentrale, dat dit jaar geweigerd heeft om de Nieuwjaarsboodschap op te nemen van Patrick Van Craeynest, de moreel consulent van de visserij. (*)
De aanwezigheid van een vrijzinnige consulent mag dan een recht zijn, er is om gestreden moeten worden. Dat gevecht, dat vele jaren geduurd heeft, werd pas in 2003 bekroond tijdens een zeldzaam moment dat het ministerie van Landbouw niet door een conservatieve minister bezet werd.
Betreft dit nu een verworvenheid? Neen! Het statuut zal ongetwijfeld weer aangevallen worden. Op het kabinet van minister van Landbouw Kris Peeters is de visserij immers in handen van een ultraconservatief individu dat, zo leert me de ervaring, alles in het werk stelt om het pensée unique in de visserij te betonneren.
In de herfst van dit jaar gaat ook de katholieke visserijaalmoezenier met pensioen. Dirk Demaeght, die van een ruim ambtenarenpensioen zal genieten, kreeg van zijn bisschop de opdracht om zijn taak als aalmoezenier ook na zijn pensionering verder te zetten, want er is niemand anders beschikbaar.
Het budget dat op het ministerie van Landbouw voor de betaling van de aalmoezenier gereserveerd wordt, vervalt hierdoor, want Demaeght wordt betaald door de pensioenkas. Meteen krijgt de zwarte kliek die over de visserij heerst een alibi om ook de functie van moreel consulent aan te vechten. Gevolg: op het terrein zal alleen nog pastoor Demaeght present zijn. Zo ziet Vlaanderen er dus in de XXIste eeuw uit op de visserskaaien! Zo zal heel Vlaanderen er komen uit te zien als de rechterzijde glorieus uit de eerstvolgende verkiezingen blijkt te komen.
Denkt u dat ik spoken zie? Het valt te controleren.
Morgen, 21 april, gaat in Oostende de Vissershulde door. Om 9,15 uur verzamelt vrijzinnig Oostende zich in de Geuzetorre. Mocht ik nog als journalist actief zijn dan zou ik de moreel consulent daar vragen wat ervan aan is. Daarna zou ik naar de aalmoezenier fietsen. En die zou ik hetzelfde vragen. En daar zou ik vervolgens over berichten.
Flor Vandekerckhove

vrijdag 7 maart 2014

De kustvisserij en het recht van de sterkste


— 1989. - Kort nadat ik Het Visserijblad begon uit te geven, hoorde ik voor het eerst de eis formuleren: 'In de kustzone zou alleen mogen gevist worden door vaartuigen die dagdagelijks in- en uitvaren. Alleen zo kan het visbestand in de kustwateren beveiligd worden. —   

Sinds het de visserijsector duidelijk werd dat een almaar stijgende olieprijs de regel zal zijn, is men daar hard op zoek naar vismethoden die minder diesel verbruiken. Een van die experimenten betreft een vismethode waarbij elektrische pulsen de vis uit zijn schuilplaats jagen, waarna hij in het sleepnet (kor) terechtkomt dat onmiddellijk op die pulsen volgt, vandaar de naam pulskorvisserij.
De methode heeft o.m. het voordeel dat het ‘ploegen’ van de zeebodem niet langer noodzakelijk is. De grote energiekost (vele duizenden liters dure diesel per etmaal) vervalt. Bovendien blijkt de methode bijzonder efficiënt te zijn om op tong te jagen, het paradepaardje van de vissers uit de Nederlanden.
Elektrisch vissen is in Europa evenwel verboden. De methode wordt dan ook in geen enkel Europees land gebruikt, behalve in Nederland, waar de pulskorvisserij wetenschappelijk onderzocht wordt. Vissers krijgen individueel de toelating om toch elektrisch te gaan vissen omdat ze deel uitmaken van dat experiment.
Inmiddels zouden al 84 Nederlandse kotters deze visserij beoefenen. Vierentachtig is wel heel veel. Dat is zelfs meer dan de hele Vlaamse vissersvloot groot is. Het getal maakt duidelijk dat het wetenschappelijk experiment als voorwendsel gebruikt wordt om het Europese verbod te omzeilen.
Het is iets wat we wel meer zien gebeuren. Heeft Japan niet gedurende vele jaren, onder het mom van de wetenschap, het embargo op de walvisjacht doorbroken? We leven nu eenmaal in het kapitalisme, een maatschappijvorm waarin iedereen gelijk is voor de wet, maar waarbij sommigen toch een beetje meer gelijk zijn dan anderen. Helaas zijn het altijd die anderen die de rekening betalen. Het is daartegen dat de Vlaamse kustvissers nu protesteren.
Wie dat protest wil begrijpen moet een inzicht hebben in de complexe identiteit van de vissersgemeenschap. Daarin vormen de kustvissers een aparte groep die insiders als de bootsjouwers kennen. Ze zijn de historische erfgenamen van die vissers die destijds met open roei- en zeilvaartuigen ter kustvisserij voeren. De bootsjouwers hebben ook vandaag nog altijd de kleinste schepen van de vloot, zij varen dagelijks in & uit en zorgen zodoende voor de aanvoer van dagverse vis. Doordat ze maar kleine scheepjes met zwakke motoren hebben, kunnen ze niet uitvaren bij woelig weer en dat heeft dan weer het voordeel dat de zee de nodige tijd krijgt om zich te herstellen. Mocht de overheid ervoor gezorgd hebben dat de kustwateren exclusief door dat soort scheepjes bevist wordt, dan zou er voor onze kust geen sprake geweest zijn van een ecologische catastrofe, iets wat nu wel degelijk het geval is.
De bootsjouwers zijn overigens de eersten die het ecologisch probleem op zee aangekaart hebben. Zij deden dat lang voordat de milieubeweging het licht zag. Het eerste pamflet waarin de overbevissing door grote schepen aangeklaagd wordt dateert van 1860! Het waren de bootsjouwers die tijdens de eerste langdurige crisis van overbevissing (1889-1892) talrijke klachten uitten over de uitputting van de visgronden.
Die klachten bereikten ook de overheid. In 1909 al rapporteert een ambtenaar aan zijn minister dat grote schepen de visgronden aan het leegvissen zijn. Wie in het archief van Het Visserijblad bladert, vindt heel de tijd door verwittigingen van kustvissers. Zoals deze titel uit 1954: ‘Zal men de Belgische kustvisserij wurgen?’ Of dichterbij: ‘Boze vissers: kustwateren moeten beschermd worden’ (1989).
Die laatste titel was de eerste die ikzelf boven een stuk over de protesterende kustvissers kon zetten. Een jaar eerder had ik de uitgave van Het Visserijblad op mij genomen en in de daaropvolgende jaren, waarin ik mij in de vissersgemeenschap mocht engageren, heb ik de penibele situatie van de kustvissers, én hun reacties erop, nauwgezet kunnen volgen.
Gereageerd hebben ze wel degelijk. Zij eisten bescherming van hun visgronden (1989), eisten inspraak in de overlegorganen (1995), richtten een eigen strijdvaardige organisatie op (1996), eisten officiële erkenning als aparte groep (1997). Zij zijn ook vele keren tot actie overgegaan. Legendarisch is de havenblokkade die ze in 1998 organiseerden. Op verschillende tijdstippen werd front gevormd met Greenpeace en er werd gezamenlijk met de milieubeweging actie gevoerd, zoals dat ook in 2002 nog het geval was.
Werden ze gehoord, die kustvissers? Zowel het Oostendse stadsbestuur, de Provincie, opeenvolgende ministers van Landbouw, ja zelfs de koning (2001) gaven de indruk hun zaak ter harte te nemen. Het bleef bij woorden. Ook de groene politica Vera Dua, destijds minister van Landbouw in de paars-groene regering,  luisterde maar met een half oor. De eis voor een eigen, exclusief visgebied van minstens zes mijl voor de kust (eis die wij al sinds 1989 horen formuleren!) werd door haar getorpedeerd. De kustvissers moesten het na veel ministeriële twijfel met maar drie mijl doen (2003): too little, too late! Mij heeft dat alvast iets geleerd over de groenen in Vlaanderen!
Dat doekje voor het bloeden kon toen ook al lang niet meer verdonkeremanen dat de ecologische catastrofe in de kustwateren georganiseerd werd door een overheid die met de Benelux (1958) de al overbeviste Vlaamse kustzone wijd openzette voor grote Nederlandse kotters. Dat proces werd nog intenser door de Europese Unie die forse subsidies verleende voor het bouwen van de zgn. eurokotters; grote, krachtige, moderne schepen die de Europese en dus ook de Vlaamse kustwateren als jachtgebied toegewezen kregen en alhier de lakens kwamen uitdelen. De Duitse publicist H. Neubacher schreef dan ook terecht: ‘Door haar jarenlange gevoerde politiek van subsidies om vissersschepen te vernieuwen en nieuwe te bouwen, creëerde de Europese Commissie niet alleen een overcapaciteit in haar vissersvloot, maar ze vernietigde ook oude visserijgemeenschappen langs alle Europese kusten’. Dat is exact wat met de bootsjouwerie gebeurd is.
En met de pulskorvisserij wordt het werk nu kennelijk afgemaakt. De kustwateren moeten en zullen koste wat het kost leeggevist worden. In het kapitalisme heerst nu eenmaal het recht van de sterkste. Een voorbeeld? Vissen in kustwateren mag alleen met schepen die een motor van minder dan 300 pk hebben. In 1989 zei een protesterende kustvisser ons daarover: ‘Nederlandse vaartuigen die 24 meter lang zijn en slechts een motorvermogen van 300 pk hebben, dat is pure onzin. De snelheid die deze vaartuigen ontwikkelen en de grootte van de netten maken duidelijk dat het over veel sterkere motoren gaat. Daar zijn wij de dupe van.’ Hij formuleerde toen ook de enig mogelijke oplossing: ‘In de kustzone zou binnen de zes mijl en zelfs binnen de twaalf mijl enkel mogen gevist worden door vaartuigen die hoogstens twaalf uur op weg zijn. Alleen zo kan het visbestand in de kustwateren beveiligd worden.’
— De kustvissers daagden destijds ook de groene minister
van Landbouw, Vera Dua, uit. Mede onder druk van Greenpeace
gaf ze schoorvoetend en halvelings toe: 3 mijl! Too little, too late!
 —   
Zolang die beveiliging er niet komt moeten de kustvissers het opnemen tegen schepen die drie keer zo sterk zijn als de hunne en daarenboven twee keer zo sterk als wettelijk toegelaten. Dat deze beschuldiging niet op los zand berust, weet iedereen die zich met de visserij onledig houdt, maar het duurt tot 2004 (en een spectaculaire verhoging van de olieprijs) vooraleer een Nederlandse reder het ook met zoveel woorden toegeeft. In het weekblad Visserijnieuws zei reder Anton Dekker, eigenaar van de SL 9, het zo: ‘Eind zeventiger jaren bleek het zeer lucratief te zijn om met een eurokotter binnen de 12- mijlszone te vissen. De kabeljauw-, schol- en tongbestanden stonden er goed voor, wat uitmondde in goede resultaten voor de toenmalige eurokotters.’ Maar al heel vlug gebeurde er iets anders: ‘Met name in de zuid had men snel in de gaten dat het vissen met meer dan 300 pk nòg veel lucratiever was. Hierop volgde begin jaren tachtig, met name in de zuid, een ware nieuwbouwgolf van eurokotters. De eerste eurokotter met 500 pk diende zich aan en behaalde zeer goede resultaten.’ Hoezo? Is de toegang tot de 12-mijlszone dan niet wettelijk beperkt tot 300 pk? Dekker: ‘Het ministerie gedoogde deze pk-overschrijding, ondanks dat ze er zich wel degelijk van bewust waren.’ En in België? Wel, ook hier was het ministerie er zich van bewust en ook hier werd het gedoogd. De kustvisserij was immers geen prioriteit, zo liet de sectortop het haar ministers menig maal verstaan. Meer zelfs: hier heerste de mening dat alles beter zou gaan als de bootsjouwers de netten voorgoed aan de kaaimuur hingen. In 1996 was de kustvisserij, dixit de Rederscentrale, maar goed voor iets meer dan 1% van de visserijomzet. In de sector waar de dienst traditioneel uitgemaakt wordt door de reders van de grootste boomkorvaartuigen is de kustvisserij dan ook ‘quantité négligeable’.
Maar daarom niet minder interessant, want elke kustvisser die de pijp aan maarten gaf, opende voor de sectortop nieuwe mogelijkheden. Die jaagde vele jaren op de motorvermogens van de bootsjouwers. Die mochten ze van de overheid immers toevoegen aan deze van hun schepen, waardoor ze tegelijk het recht kregen om meer vis uit zee weg te halen.
De lange geschiedenis van de kustvisserij toont het ons duidelijk: het kapitalisme heeft, in zijn drang naar ongebreidelde winsten en in een meedogenloze concurrentie, ongehinderd een organisch gegroeide vissersgemeenschap, samen met haar visgronden, vernietigd. Daar zijn alle vissers getuige van geweest. En kijk, de pulskor komt hier nu dat werk afmaken. 
Kunnen we daar iets voor de toekomst uit leren? Welzeker, we leren hieruit dat de claim die het kapitalisme op het begrip ‘duurzaamheid’ legt, niets anders is dan… een lege doos. De roof gaat ongehinderd door, ze wordt alleen maar efficiënter georganiseerd, bijvoorbeeld met elektrische pulsen.
Flor Vandekerckhove

zondag 2 maart 2014

Vlaams kapitalisme vernietigt eigen vissersgemeenschap


Vlaanderen kende levendige vissersgemeenschappen.
Daar blijft nu niets meer van over.
In 1988 begon ik Het Visserijblad uit te geven, het tijdschrift van de vissersgemeenschap in Vlaanderen. Een kwarteeuw later is er van die gemeenschap niet veel meer te merken. Er heeft zich een kaalslag voorgedaan. Dat heeft uiteraard met internationale economische ontwikkelingen te maken, maar ook met het antwoord dat men daar in Vlaanderen op formuleert, met name een nationalistische politiek die, zonder het met zoveel woorden te zeggen, één weg volgt: eigen kapitaal eerst! Het blijkt, zo leren ons de feiten, een doodlopende weg te zijn.

Tot in 1987 waren de drie Belgische vismijnen op een soortgelijke manier georganiseerd. Zowel in Zeebrugge, Oostende als Nieuwpoort was de infrastructuur in handen van de overheid. De veilingactiviteiten waren niets anders dan een service aan de sector. In Nieuwpoort nam de stad die taak zelf op zich (dat doet ze daar vandaag nog steeds), in Oostende deed een rederscoöperatieve het (OVA, Onderlinge Visafslag) en in Zeebrugge was dat de ZVA (Zeebrugse Visafslag) waarin reders, kopers en de stad in gelijke mate participeerden. Er bestond geen concurrentie tussen de visveilingen. Ze organiseerden de visafslag ten voordele van de eigen vissersgemeenschap; een service.
Dat veranderde toen het kapitalisme zich in de Vlaamse visserij presenteerde. Dat gebeurde in 1988 toen een telg van de familie Pieters, bekend van het bouwbedrijf Pieters-De Gelder, de vismijn van Zeebrugge in handen kreeg. Zes maanden eerder had de Brugse gemeenteraad de erfpacht toegewezen aan de NV Zeebrugse Visveiling (ZV), een vennootschap opgericht door Marie-Jeanne Pieters, haar echtgenoot Ignace Becaus en Marc Bekaert.
In de sector had men het over een ‘schandaal’. De sorteerders die voorheen recht hadden op hun visjes bij het lossen (de zgn. deelvis), verloren dat voorrecht; een directeur werd al na enkele dagen ontslagen; de viskopers verzetten zich en richtten een aparte vereniging op. En niet alleen in de sector werd er over een schandaal gesproken. Er werd ook een boek over geschreven met de veelzeggende titel: Een Zeebrugse afrekening. (*)
Fred Wittevrongel, toen directeur van de Rederscentrale zei het in 1993 voorzichtig, maar tegelijk erg duidelijk: ‘Het kan toeval zijn, maar zoals velen opmerken, zijn de problemen begonnen, toen in 1987 de Zeebrugse Visveiling, een handelsvennootschap van mensen van buiten de sector, werd opgedrongen. Dat kan toch niemand ontkennen. Dit is gewoon een vaststelling.’
Het wantrouwen van de sector had een grond. De visserij had bij het begin van de vorige eeuw al eens ‘vennootschappen van mensen van buiten de sector’ in haar midden zien komen. Die hadden toen geïnvesteerd in de stoomschepen. Toen die niet meer rendabel bleken te zijn was dat kapitaal ook weer uit de sector weggevloeid. De vissers zagen toen dat die kapitaalinbrengers alleen maar in de winst geïnteresseerd waren en niet in de vis. De visserij was daarna, tot in 1988, in handen van kleine eigenaars gebleven die, gezien de opgedane ervaring, erg wantrouwig tegenover kapitalisten stonden.
De nieuwe ondernemers gingen er hard tegenaan, want kapitaal moet groeien. Daarvoor moest er uiteraard winst gemaakt worden en om dat te kunnen doen moest het volume dat in de vismijn omgezet werd toenemen, véél toenemen.
Maar in de sector wist iedereen dat de markt zou krimpen. De Europese Commissie (EC) legde de Lidstaten immers een vlootafbouw op (de opeenvolgende Meerjarige Oriëntatieplannen) en organiseerde strenge aanvoerbeperkingen (de quotaregeling). Je moest geen economie gestudeerd hebben om te weten dat de visserij daardoor zou krimpen.
In een krimpende markt kun je alleen maar groeien door het aandeel van anderen in te pikken. De groei van de ZV zou dan ook gebeuren door reders uit Oostende weg te lokken. Pieters en de haren deden dat meedogenloos. Wat in de visserij gedurende vele jaren organisch gegroeid was, kwam op de helling te staan.  De tegenstellingen van het kapitalisme kwamen erdoor ook bloot te liggen, althans voor wie dat wilde zien. Neen, dit zou niet goed aflopen.
Enerzijds werd de ZV wel de gangmaker voor de (door de EC opgelegde) modernisering van het vismijngebeuren: het is in de ZV dat de eerste rijdende veilingklok geïnstalleerd werd; de ZV zat als eerste op het internet; het was de ZV die als eerste overging tot het aantrekken van nieuwe aanvoerders en afnemers; de ZV liep vooraan in het opleggen van nieuwe kwaliteitseisen. Oostende volgde met vele jaren achterstand, soms zelfs later dan de kleine vismijn van Nieuwpoort.
Het was een concurrentiestrijd zonder tegenstand. In 2001 leek het er dan ook op dat de ZV in haar opzet zou slagen en dat ze de door haar gestarte concurrentiestrijd op één been zou winnen. In dat jaar werden er in Oostende nog slechts 4.000 ton visproducten aangevoerd, een achteruitgang van maar liefst 70% (!) i.v.m. wat daar in 1990 op de markt gezet werd.
De Oostendse vismijn werd daardoor een groot probleem voor de stad, een probleem dat jaarlijks massa’s geld kostte.  Om daar iets tegen te ondernemen werd er in 2000 een vismijnmanager aangesteld. Hij zou het Autonoom Gemeentelijk Vismijnbedrijf Oostende leiden. Manager Freddy Pollet deed dat met verve. In 2005 ging er in Oostende alweer 10.000 ton vis over de toonbank. De ZV kreeg voor het eerst af te rekenen met een ernstige binnenlandse concurrent.
Het spel werd nu van beide kanten hard gespeeld. Voor onze ogen ontplooide zich de verachtelijke cultuur van het concurrerende kapitalisme. De verwijten gingen over en weer, lobbyisten verspreidden leugens en valse geruchten, kinderachtigheden werden beantwoord met regelrecht haantjesgedrag, er werden klachten neergelegd en processen aangespannen, politici werden voor de kar van deze of gene gespannen, reders werden met alle (ook illegale) middelen van de ene naar de andere vismijn gelokt en weer teug.
De strijd werd verdubbeld doordat er twee tegenstrijdige maatschappijopvattingen tegenover elkaar kwamen te staan. In Oostende vonden ze dat de stad wel degelijk het recht had om in het eigen vismijnbedrijf te investeren. Waarom zou een stad op die manier geen werk & welvaart in eigen streek mogen creëren? In Zeebrugge zagen ze dat anders. Daar heette dat ‘het vervalsen van concurrentieverhoudingen’.
De Oostendse vismijn klom er hoe dan ook door uit het dal.  In 2001 werd maar 20% van de Belgische visaanvoer nog in Oostende afgezet, in 2006 was dat weer 43% geworden.  In 2007 was dat alweer 45%, en dat is ongeveer het percentage dat ook op de teller stond in 1988, toen het geweld van het kapitaal in de visserij voor ’t eerst voelbaar werd. Er was, zo bleek uit de feiten, twintig jaar geconcurreerd dat het een (on)lust was, er werd twintig jaar energie verloren, twintig jaar tijd verloren, want op ’t einde van de rit was alles weer… zoals voorheen! 
Intussen had de ZV ook bij de EC een klacht tegen Oostende ingediend. Gaandeweg werd duidelijk dat de Commissie de ZV hierin gelijk zou geven. Het startkapitaal dat de stad in het vismijnbedrijf geïnvesteerd had, zou inderdaad door de EC als ‘concurrentievervalsend’ verworpen worden. De Oostendse visserijschepen Yves Miroir zei daar in Het Visserijblad het volgende over: ‘Om de houding van de EC te begrijpen moeten we vreemd genoeg terugkeren naar de tijd dat het Europees parlement rood begon te kleuren. Ik verwijt de socialisten dat ze toen (met o.a. eurocommissaris Van Miert) een zeer liberale invulling gegeven hebben aan het Europees project. In dat liberalisme zou de overheid zich moeten afzijdig houden van al at de privésector zelf kan doen. Het is vanuit zo’n filosofie dat het startkapitaal van de Oostendse vismijn van tafel geveegd wordt als zijnde een concurrentievervalsende subsidie. (…) We moesten dus goed beseffen dat er ons een Europese veroordeling boven het hoofd hing. Spijtig, want ik blijf ervan overtuigd dat de Oostendse haven de beste keuze voor de Vlaamse visserij is.’
De Oostendse vismijndirectie had inmiddels nauwe banden met de vismijn van Urk gesmeed, de grootste visveiling van Nederland, een afslag die in handen van de sector gebleven was (wat bewijst dat de visserij zelf ook wel in staat was om passende antwoorden te formuleren op de moderniseringsdrift die in die tijd over de visserij hing). Er werd zelfs gedacht aan een fusie Urk-Oostende. Het zou m.i. een prachtige en levenskrachtige combinatie opgeleverd hebben: een samenwerking tussen een haven in het hoge noorden van Nederland en een andere in het zuiden van de Nederlanden.
Dat wilden de kapitalisten van de ZV tot elke prijs beletten. De lobbymachine zette zich in werking. Politici, die zich nooit eerder over de concurrentiedrang van de ZV beklaagd hadden, waren opeens van mening dat de concurrentie tussen Vlaamse vismijnen dodelijk was. In de gemeenteraad van Oostende leidde oppositielid Jean-Marie Dedecker de aanval tegen de door de stad opgezette veilingconstructie, op provinciaal niveau was het de provinciegouverneur zelve die zich voor de Vlaamse kapitalisten inzette en op regeringsniveau vond de ZV-directie een bondgenoot in minister-president Kris Peeters die van mening was dat het voor de natie beter was dat Oostende niet met een ‘vreemde’ vismijn samenwerkte, (ook al was die ‘vreemde’ vismijn in handen van de visserij, en was ze bijgevolg veel minder vreemd dan het kapitaal dat Marie-Jeanne Pieters in de sector ingebracht had). Neen, er moest ‘samengewerkt’ worden met het Vlaams kapitaal van de ZV. Lees: de belangen van de vissersgemeenschap moesten ondergeschikt worden aan die van het kapitaal!
De gouverneur had het statige Provinciaal Hof ter beschikking
gesteld. De overwinning van de kapitalisten was compleet.
In Urk voelden ze de druk, de Urker visserijgemeenschap haakte af en de vismijn van Oostende kwam in handen van de NV Zeebrugse Visveiling die zijn naam meteen veranderde in Vlaamse Visveiling.
Ik was erbij toen de ‘fusie’ in Brugge gevierd werd. In het statige Provinciaal Hof, dat gouverneur Breyne daarvoor ter beschikking gesteld had, werd op 5 november 2010 de champagne bovengehaald. De zaal zat overvol. Iedereen glunderde, de gouverneur nog ’t meest van al. Van officiële Oostendse zijde was er niemand. De Oostendse nederlaag was compleet en ze was pijnlijk.
Mij werd het daar meteen duidelijk: the winner takes it all ! Dat zag je aan de aanmatigende houding van de vismijnkapitalisten, waartoe inmiddels ook Noël Devisch, oud-voorzitter van de Boerenbond, toegetreden was. In welke bewoordingen de ‘fusie’ ook op papier gezet werd, dit zou slecht aflopen voor de Oostendse visserij.
Op dat papier zag het er nochtans goed uit. De Oostendse vismijn had de handdoek in de ring gegooid, maar de plaatselijke vissersgemeenschap had toch wel bewezen dat ze levenskrachtig was. De vismijn gewoon opdoeken bleek geen optie te zijn. Dat vond zijn weg naar de overeenkomst. De kapitalisten beloofden de aanvoerverhoudingen te respecteren. Bovendien zou er in Oostende gebouwd, gemoderniseerd en uitgebreid worden, blablablablabla.
De overeenkomst bleek evenveel waard te zijn dan het papier waarop het geschreven werd. De aanvoer in de Oostendse vismijn kelderde meteen en die in Zeebrugge steeg navenant, een bewuste strategie van de vismijnuitbaters. Van het nieuwe vismijngebouw dat Oostende beloofd werd, is tot vandaag nog altijd niets te zien.
Vlaamse verankering? It ’s capitalism, stupid!
Flor Vandekerckhove.

(1) Guido Muelenaer i.s.m. Philippe Bruel. Een Zeebrugse afrekening. Achter de schermen van de Belgische visserij. 1993.

woensdag 26 februari 2014

Een korte geschiedenis van de Oostendse vismijn


De opening van de heropgebouwde
vismijn in 1951 ging gepaard
met grote feestelijkheden.
In de Opex werd een openluchtbal
georganiseerd.
De visserijbedrijvigheid in Oostende speelde zich tot in de vroege jaren dertig van vorige eeuw af in de stad. Daar lag de vismijn, in de volksmond 'de cierk', daar meerden de schepen aan, daar vertrok de ‘vistrein’ die het voedsel tot ver in Europa bracht.
De Oostendse visserij was aan het begin van de XXste eeuw geweldig aan ‘t groeien. De stad werd te klein voor al die bedrijvigheid. Daarenboven stond de visserij er ook de ontwikkeling van het toerisme in de weg. ‘Al op 20 maart 1907 had de voorzitter van de Handelskamer in de algemene vergadering gepleit voor het bouwen van een nieuwe vissershaven met vismijn aan de oostkant van de havengeul naar het voorbeeld van de buitenlandse vissershavens. Een studiecommissie, aangesteld door het stadsbestuur, bezocht verscheidene vissershavens in Engeland en op het vasteland en bracht verslag uit in juli 1907. (…) Het was juli 1911 als de regering, na herhaalde malen geweigerd te hebben, toch besliste dat er een nieuwe vissershaven zou komen ten oosten van de havengeul. Deze beslissing werd geconcretiseerd in artikel 3 van de conventie van 12 augustus 1912, gesloten tussen de stad Oostende en de Belgische Staat, onder minister van Openbare Werken Aloïs van de Vyvere. Niettegenstaande de minister bekwame spoed had beloofd voor de uitvoering, zou het nog meer dan 20 lange jaren duren vooraleer de nieuwe vissershaven te Oostende zou ingewijd worden.’ (1)
Daar zat WO I natuurlijk voor veel tussen. De Duitse legers trokken op 15 oktober 1914 de stad binnen. De haven zou daardoor aan beschieting bloot komen te staan. In de inmiddels verdwenen oud-vuurtorenwijk, ten oosten van de stad, het gebied dat we nu de Oosteroever noemen, alleen al vallen 38 dodelijke burgerslachtoffers.
Op 22 en 23 april 1918 mislukte een Britse aanval vanuit zee. De schepen Sirius en Brillant, die in de havengeul tot zinken gebracht zouden worden, misten de geul en strandden ter hoogte van de halve maan. In de nacht van 9 op 10 mei 1918 had een nieuwe poging plaats. Toen werd de Vindictive tot zinken gebracht ter hoogte van de vroegere seinpost van het oosterstaketsel (zonder dat het wrak evenwel de doortocht in de haven kon belemmeren).
Naast de Vindictive lagen en in de geul nog andere wrakken: de oude pakketboot Flandre die in 1914 in Oostende achtergelaten werd en de embaggermolen Schelde. De bodem van de havengeul was ook twee meter dichtgeslibd, het westerstaketsel vertoonde een bres van 15 meter en in het oosterstaketsel waren er twee grote bressen. Bovendien hadden de Duitsers tijdens hun aftocht in 17 oktober 1918 heel wat schade toegebracht aan de haveninstallaties en hadden ze op vele plaatsen schepen tot zinken gebracht. De getij- en havenlichten waren vernield, alsook de vuurtoren die al op 7 september 1915 omvergeschoten werd. In het Montgommerydok waren er drie vissersschepen gestrand. In de oude handelsdokken lag er een vissersboot gezonken in de sluiskolk en de deuren van de sluis waren beschadigd. De lijst is verre van volledig.
‘Op de conferentie van Kales op 10 november 1918, werden de Engelsen gelast met de herstelling van de Belgische havens. De “Salvage section” van de Britse Admiraliteit, onder bevel van Commodore sir Fred Young werd met de opdracht belast.’ (2) Terwijl die opruimingwerken aan de gang waren, werden ook de plannen voor een nieuwe vismijn weer ter hand genomen. ‘Op 26 juni 1921 werden plannen een lastenboek goedgekeurd door minister Anseele. (…) De aanbesteding voor de bouw van de vismijn had plaats in augustus 1928. Het lastenboek werd goedgekeurd door minister Hendrik Baels. (…) De werken duurden van 30 maart 1929 tot 17 februari 1932. (…) Na heel wat moeilijkheden van technische aard kon de vissershaven eindelijk ingehuldigd worden op 15 september 1934.’ (3) De inhuldiging was een grote gebeurtenis en de feestelijkheden duurden drie dagen. De verdere afwerking van de vismijn duurde nog tot 1939. (4)
De stad Oostende had hard te lijden onder het geweld van WO II. Ook de
vismijn op de Oosteroever werd vernield. (Uitg. Nels & De Meester.)
De sector verhuisde naar de Oosteroever en de cierk werd in 1938 gesloopt. Enkel de ‘bootsjouwers’ bleven het Schuildok in de stad als vaste meerplaats gebruiken. ‘De nieuwe vismijn was een modern complex, met lange, overdekte verkoophallen en een loskade die plaats bood aan meerdere vaartuigen. De vissersvloot telde inmiddels 270 eenheden, waarvan 150 in Oostende gebouwd, de aanvoer steeg en de visserij floreerde. In 1935 voerde men in Oostende alleen al ca. 20 duizend ton verse vis en ca. 12 duizend ton haring aan (ter vergelijking: in 2003 bedroeg de totale visaanvoer in Oostende ca 6 duizend ton).' (5)
De nieuwe vismijn was pas in 1934 geopend en enkele jaren later, in 1940, was het alweer oorlog. Tussen 21 en 28 mei 1940 werden Oostende en de haven zwaar bestookt door de Duitse luchtmacht. De ravage was enorm. 166 mensen, waaronder 34 Oostendenaars, werden gedood. 1500 Oostendse gebouwen werden vernield of zwaar beschadigd. Vernietigd was omzeggens heel de Kapellestraat. Het Stadhuis en de Openbare Bibliotheek gingen in vlammen op. De hotels op de dijk die niet vernietigd waren werden dichtgemetseld en werden deel van de Atlantikwal. Ook de vismijn was vernietigd. Vissen was alleen nog toegelaten in de kustwateren en onder militaire begeleiding.
Na de oorlog werd alles heropgebouwd. In afwachting werd de vis verkocht in een haastig opgetrokken gebouw langs wat nu de Hendrik Baelskaai heet. Deze tijdelijke vismijnhal werd omwille van de modderige ondergrond de ‘sliekmiene’ genoemd.
In 1949 werd de nieuwe vuurtoren in dienst genomen. Ook de zwaar getroffen vismijn werd heropgebouwd. Hij werd op 22 juli 1951 door koning Boudewijn ingehuldigd. De Oostendse visserij was weer eens in feest, op de Opex werd naar aanleiding van de inhuldiging van de vismijn zelfs een heus openluchtbal georganiseerd.
Nooit was er zoveel visserijbedrijvigheid in Oostende als tijdens de jaren vijftig en zestig. Ook vandaag zijn er nog altijd mensen die zich de tijd herinneren waarin de vismijn haast te klein was om er alle vangsten in onder te brengen. Vanaf de jaren zeventig werd het duidelijk dat de gouden tijden voorbij waren. De neergang zou zich in de daaropvolgende decennia verder zetten. De overbevissing begon zijn tol te eisen; IJsland ging haar visgronden voor de buitenlanders afschermen; de haringvisserij werd enkele jaren verboden (en kon nadien niet op gang getrokken worden); de aanvoercijfers daalden en daarmee ook de tewerkstelling. Het centrum van het visserijbedrijf verlegde zich van Oostende naar Zeebrugge. De Europese Unie begon de vloten van de lidstaten te ‘downsizen’, waardoor het aantal schepen nog eens danig verminderde; almaar strengere quotaregelingen maakten van de visserij een twijfelachtige zaak; riante slooppremies hielpen de reders om de visserij te verlaten; Nederlandse schippers die de dure quotaregelingen in eigen land wilden ontwijken kochten Belgische rederijen op en namen de Belgische visquota mee naar Nederland…
De kapitaalinbreng van de NV Zeebrugse Visveiling (1988) was ook de start van een meedogenloze competitie om zich de resterende brokken van de Belgische visserij toe te eigenen. In die bijzonder vuil gestreden concurrentiestrijd moest eerst de Oostendse rederscoöperatieve (OVA) de duimen leggen (2003) en later ook het autonoom gemeentelijk visbedrijf Exploitatie Vismijn Oostende.
Luchtopname omstreeks 1938 van de vismijn op de Oosteroever.
Na WO II werd de vismijn heropgebouwd, maar dan wel
in een kleinere versie van 
het gebouw dat we op de foto zien. (Foto uitgave Albert.)
De kapitalisten van de Zeebrugse Visveiling namen in oktober 2010 de Oostendse vismijn over en verwierven zodoende een quasi monopolie op de in België aangevoerde vis. (6)
Veel vismijngebouwen die door deze neergang inefficiënt geworden waren stonden er verwaarloosd bij; eerdere renovatiepogingen (o.a. plannen om een koelvloer aan te leggen; nieuw opgerichte samenwerkingsverbanden om de pakhuizen te hernieuwen…) stuitten op weerstand, ze werden afgevoerd of op de lange baan geschoven; later werden veel pakhuizen ingepalmd door diensten (VLIZ, IOC…) die niets met de visaanvoer en –verkoop te maken hebben; in een aantal andere pakhuizen werden viswinkels ondergebracht.
De Vlaamse Visveiling zegde de site te zullen heropbouwen. Een kleinere, maar efficiënte vismijn, omringd door visverwerkende bedrijven, zou de sector in Oostende verankeren. Tot vandaag zijn die plannen evenwel dode letter gebleven. In Oostende groeit de scepsis.
Flor Vandekerckhove


(1) Raymond Vancraeynest, De geschiedenis van de rederij Aspeslagh – Deceuninck.
(2) Raymond Vancraeynest, Nieuwe vismijn 50 jaar. In Ter Cure Bredene, Jaarboek 1984. p.137-138.
(3) Louis Vande Casteele, De bouw van een nieuwe vissershaven en vismijn in Oostende. In Ruimschoots III/2013, p.6 e.v. (Artikel verkeerdelijk toegeschreven aan Ferdinand Gevaert.)
(4) Vancraeynest 1984, p.145-149.
(5) Frank Redant. Van “Cierk” tot “Miene, De geschiedenis van de Oostendse vismijn. (www.vliz.be/docs/groterede/GR13_cierk_tot_miene.pdf). p.17.
(6) Een samenvatting van significante momenten van deze concurrentiestrijd vindt u in Van de Zeebrugse naar de Vlaamse Visveiling, in HVB XII/2010, ps 8 e.v.

woensdag 12 februari 2014

De vissers uit het nationalistische net van de NV Vlaamse Visveiling redden


Het Visserijblad, dat uiteindelijk Het Vrije Visserijblad (verder HVB) ging heten, is er op z’n tachtigste mee opgehouden. Wie de evolutie van het tijdschrift een beetje gevolgd heeft zal toegeven dat het zowel inhoudelijk als vormelijk op een hoogtepunt gestopt is.
Vanaf het ogenblik dat vormgever Jo Clauwaert in 2009 de redactie vervoegde, begon het tijdschrift ingrijpende vormelijke veranderingen te ondergaan die uiteindelijk tot een misschien wel uniek tijdschrift leidden. In het kielzog van Clauwaert volgden tal van nieuwe medewerkers die het blad inhoudelijk sterk verbreedden.
De inhoud van het blad verbreedde nog eens ingrijpend toen ook Filip De Bodt, een klimaatactivist, er mee zijn schouders onder zette. De Bodt deed overigens meer dan dat. Met de films Fish & Run (I en II) bracht hij de visserijproblematiek tot in de cinemazalen. Er ontstond zodoende een interessante dynamiek die actievoerders en vissers via HVB bij elkaar bracht. Op de valreep oversteeg HVB zelfs zijn informatieve functie: in het laatste nummer werd het, voor het eerst in zijn tachtigjarig bestaan, een actieblad.
Resultaat was de ‘Petitie tegen import pangasius’. Meer dan duizend mensen ondertekenden de tekst waarin ze zich verzetten ‘tegen de inplanting van een Europese pangasiusoverslag in Zeebrugge of elders in Europa.’  De ondertekenaars vroegen ‘de Belgische en Europese instanties om te kiezen voor een gedifferentieerd duurzaam Europees visserijbeleid én een gelijkaardig importbeleid.’ Zij vroegen ‘de Zeebrugse haveninstanties en het gemeentebestuur om de bestaande overeenkomst met VASEP voor de inplanting van een dergelijke overslag op te schorten en een maatschappelijk debat te lanceren.’
De laatste maanden dat HVB uitgebracht werd, waren voor de uitgever, vreemd genoeg, dan ook bijzonder mooie dagen. Het blad kreeg in die tijd een impact waarop hij trots was. Neen, dat HVB in schoonheid zou eindigen stond nu wel buiten kijf.
Maar het maatschappelijk debat waarop de petitie zinspeelde, moet nu helaas wel zonder HVB gevoerd worden.  Misschien wordt er een witte raaf gevonden die de draad van dat tijdschrift weer opneemt; misschien wordt er een financier gevonden. Misschien, misschien. In afwachting is er ook wel de blog van Het VOORLAATSTE! VISSERIJBLAD. Om de vinger aan de pols te houden publiceerde ik daarop eerder al een discussietekst onder de titel ‘De essentie van het pangasiusschandaal te Zeebrugge’. (1)
Dat stuk toont m.i. goed aan dat er niet zoiets bestaat als een vermeend gemeenschappelijk visserijbelang dat het belang van de varende vissers daaraan ondergeschikt zou maken. Het is een visie die tegengesteld is aan deze van vismijndirecteur Johan Van de Steene. (2) Hij noemt de petitie ‘Dikke zever!’ Volgens hem moeten de vissers ‘blij zijn dat Zeebrugge nieuwe trafiek aantrekt.’ Hij doet dat uiteraard omdat de NV Vlaamse Visveiling en het Food Centre waar het deel van uitmaakt in een hevige concurrentiestrijd gewikkeld zijn met andere visveilingen en visimporteurs. Uiteraard vindt deze directeur het beter dat de pangasius zijn richting uitkomt. Maar waarom zouden de Vlaamse vissers daar blij om moeten zijn?
De directeur is nochtans oprecht van mening dat zijn positie getuigt van veel gezond verstand. Wanneer de Rode Duivels voetballen supporteren we toch ook voor de Belgen? Wel dan. Moeten we dan niet even goed supporteren voor de Vlaamse pangasiusdiepvriezer in Zeebrugge? De Vlaamse regering heeft dat blijkbaar beter begrepen dan de initiatiefnemers van de petitie. Daarom sluist die regering ook regelmatig een flink pak geld in de richting van de betrokken ondernemingen. Ook nu weer trouwens. (3)
Dat ‘nationaal visserijbelang’ lijkt inderdaad te getuigen van ‘gezond verstand’. Dat komt natuurlijk doordat heel het publieke leven op basis van natiestaten georganiseerd is. Dan komt eigen kapitaal so wie so eerst. Er is geen regering die daar anders over denkt, er is geen regering die anders handelt.
Die organisatie in natiestaten verbergt tegelijk het echte probleem. Met het concept van het ‘nationaal visserijbelang’ hoopt Van de Steene te maskeren dat er ook binnen de visserij tegengestelde belangen zijn. Maar in dat geval klinken zijn woorden toch wel erg hol. De vismijnkapitalisten mogen met hun pangasiusaanvoer scoren op het kabinet van minister-president Peeters, maar zij zullen hard moeten zoeken om vissers te vinden die ‘blij zijn dat Zeebrugge die nieuwe trafiek aantrekt.’ Prietpraat!
Aan ons is het om vanuit die pangasiuservaring een internationalistisch programma voor de vissers te ontwikkelen. Onmogelijk is dat geenszins. Vlaanderen mag dan misschien wel op weg zijn om een ministaat te vormen, het zal daarmee zeker niet beletten dat het kapitalisme internationaal zijn gang blijft gaan. Dat kapitalisme vist met een enkel gebaar de landsgrenzen weg, en daarmee tegelijk ook het vermeende nationaal belang. Het pangasiusschandaal heeft dat inderdaad duidelijk laten zien, ook aan de vissers.
Maar hoe komt het dan dat de vismijndirecteur er zo gemakkelijk weg mee geraakt? Wel, zijn nationalistische discours (Eigen kapitaal eerst!) is gezien de gegeven context (natiestaten) erg gemakkelijk, vandaar dat hij de Vlaamse vissers zo lang in zijn kapitalistische net gevangen houdt.
Internationalisten hebben het uiteraard moeilijker om hun stem te laten horen. Het lijkt wel op roepen in een nationalistische woestijn die in almaar toenemende mate zijn weg naar de geesten gevonden heeft.  Moeilijk inderdaad, maar moeilijk gaat ook. De Vlaamse vissers hebben momenteel goed begrepen dat ze niets te winnen hebben bij een nationale eenheid die alleen maar de pangasiusimporteurs rijker maakt. Waar ze wèl alles bij te winnen hebben is dat de Vietnamezen die in het vuile water van de Mekong vis aan ’t scheppen zijn daar fatsoenlijk voor betaald worden; hetzelfde geldt voor de vrouwen die de vis daar trimmen. Waar ze alles bij te winnen hebben is dat de milieukost veroorzaakt door de vliegtuigen die de pangasius naar hier brengen bij de vliegtuigmaatschappijen in rekening gebracht wordt, waar ze alles bij te winnen hebben is dat de oude leuze weer van onder ’t stof gehaald wordt: werkers aller landen, verenig u !
Flor Vandekerckhove

(1) Voor ‘De essentie van het pangasiusschandaal te Zeebrugge’ kijk je onder de bijdragen die in december 2013 in deze blog geplaatst werden.
(2) Pangasius vloek of zegen. In Brugs Handelsblad, 13 december 2013.
(3) Meer hierover en over de petitie op de site www.climaxi.be