In zijn
blog (http://demaeght.skynetblogs.be)
postte visserijaalmoezenier Dirk Demaeght onlangs een opvallend stuk onder de merkwaardige
titel Perssprokkels
uit het verleden, maar toch nog fris in het geheugen (1). Daarin
doet hij iets wat hij anders in die blog nooit doet: hij herneemt een oud debat
uit het visserijverleden, een debat betreffende een lang afgesloten hoofdstuk.
In dat hoofdstuk werd er gepoogd om voor de Vlaamse kust, in open zee, mosselen
te kweken.
Dat mosselexperiment
is, zoals genoegzaam bekend, volledig mislukt. Dat is iets wat wel meer
gebeurt, daarom heet het ook zo: experiment. Ook (en zeker) in de visserij
vallen lange lijsten te maken van zo’n mislukkingen. Er valt ook veel
populistische pret uit zo’n lijsten te halen. Hoeveel overheidsgeld heeft de
Rederscentrale de jongste jaren naar zo’n mislukte experimenten weten af te
leiden? En wat heeft dat uiteindelijk opgebracht? In termen van tewerkstelling
bijvoorbeeld? Bij welke mislukte experimenten was de Vlaamse Visveiling in de
voorbije twintig jaar betrokken? Welke kapitaalbezitters zijn daar beter van
geworden en hoeveel geld heeft dat de belastingbetaler gekost?
Op het
eerste gezicht lijkt de aalmoezenier inderdaad die populistische toer op te
gaan. Maar ’t tweede gezicht openbaart iets anders. Dat stuk heet immers wel Perssprokkels, maar daar staan
nauwelijks perssprokkels in. Demaeght haalt een interventie van oude koe J.M.
Dedecker uit de sloot en plakt daar een ellenlang stuk aan van europoliticus
Bart Staes. Dat zijn twee politici die het destijds op de Stichting Duurzame
Visserijontwikkeling (SDVO) gemunt hadden. Er zouden er nog veel volgen, want
velen voelden zich geroepen om datzelfde dossier keer op keer weer boven water
te halen.
Al die
tussenkomsten liepen op niets uit. Dat was ook voorspelbaar. Iedereen die de
aantijgingen las en daar vervolgens de weerleggingen van SDVO naast legde, wist
dat hier iets anders aan de hand moest zijn. Die weerleggingen zul je in de
‘perssprokkels’ van Demaeght evenwel niet vinden. Het waarom daarvan vindt u in
een andere ‘perssprokkel’ die Demaeght evenmin in zijn blog zal opnemen. In het
allerlaatste nummer van Het Visserijblad, gepubliceerd in december 2013,
schreven we nog: ‘Vraag is dan ook
waarom deze mosselboeien als ouwe koeien weer uit de gracht gehaald worden.
Wellicht komt het omdat het mosseldossier een grote dosis verbergt van wat in
het Frans ‘politique politicienne’ genoemd wordt: het heeft minder met mosselen
dan met politieke machtsverhoudingen te maken. De werking van de SDVO wordt
door de federale regering betaald met belastinggeld. Het is een regeling die
destijds door federaal minister Vande Lanotte uitgewerkt werd. De SDVO is dan ook
een soort anomalie in de nieuwe staatshuishouding, waar de bevoegdheid over de
visserij in handen van de Vlaamse regering gelegd werd. Met andere woorden:
rond SDVO wordt een terreinoorlog uitgevochten die minder met mossels te maken
heeft dan wel met ‘Vlaams’ versus ‘federaal’. Er is meer. Vakbondsman Ivan
Victor maakte van de interventie van de bevriende minister gebruik om zich een
weg naar de sectortop te banen. In een sector waar de politieke dienst sinds
jaar en dag door rechts uitgemaakt wordt, is het ‘bon ton’ om op de ‘linkse’
SDVO te schieten. SDVO in het algemeen en het mosseldossier in het bijzonder
blijken dan ook een terrein te zijn waarop rechtse reders en even rechtse
politici elkaar gemakkelijk weervinden.’
En ja, ook de aalmoezenier.
Na
het liquideren van de functie van vrijzinnig moreel consulent (Patrick Van
Craeynest) biedt zich nu een nieuwe kans aan om de visserij verder van
‘anderen’ te zuiveren. Nu de socialisten uit de regeringen geweerd zijn,
openbaart de liquidatie van de SDVO zich als een open doelkans. Die kans zullen
ze niet laten liggen, zo leert ons de blog van Demaeght. Eens ook die zaak
geregeld is, kan de Vlaamse visserij weer, zoals voorheen, rimpelloos naar zijn
eigen ondergang stromen… Deo volente, uiteraard, als God het wil.
Eindelijk is het zover. Eindelijk beseft het Oostendse stadsbestuur dat het
geen vertrouwen mag stellen in de woorden, plannen, ja zelfs de contracten die
de NV Vlaamse Visveiling produceert. Het Visserijblad daarentegen heeft de
lieden die deze vennootschap bevolken nooit vertrouwd. De redactie volgt het
handelen en wandelen van deze kapitalisten al vanaf de start, in 1988, met
bijzonder veel wantrouwen.
Voor journalisten is dat trouwens de enige goeie manier om naar de dingen
te kijken: met bijzonder veel wantrouwen. Dat is wat ik geleerd heb
terwijl ik me destijds, met veel vallen en opstaan, een weg door het journalistieke struikgewas aan 't banen was.
Begin 1988 had ik me op de Vlaamse visserijkaaien gepresenteerd als de man
die het tijdschrift van de vissersgemeenschap in handen zou nemen. Ik leerde er
al vlug de bonzen kennen en het voetvolk, de elite en de paria's, ik sprak met
jan en alleman en bracht nauwgezet verslag uit van hetgeen ik zag en hoorde. En
ik stootte op datgene waarover niemand sprak omdat 'iedereen' het erover eens was.En op taboes. Dat waren er nogal wat:
het circuit van zwarte vis, de positie van de aalmoezenier, de politiek van de
patroonsorganisatie, de gang van zaken in de Zeebrugse Visveiling, seks aan
boord van vissersvaartuigen, klachten van vissers over hun patroons, meningen
die afweken van hetgeen de elite luidop zegde… Gaandeweg leerde ik bijgevolg
dat je niet altijd mocht geloven wat men je vertelde. Later moest ik dat
radicaler formuleren: je mocht nooit
geloven wat men je vertelde.
Hoezo? Bestond de visserij dan uit een bende leugenaars? Onderscheidde de
sector zich daarmee van de rest van het land? Of was het omgekeerd? Regeerde
de leugen over heel de natie? En waren de onwaarheden van de visserijkaaien daar alleen maar een variante van? Dus begon ik in de beginjaren van mijn
journalistieke engagement nauwlettend de politiek en het zakenleven te volgen. Ook
buiten de visserij. Ik maakte er aantekeningen bij. Onlangs vond ik dat geannoteerde
knipselmapje terug. Het zat vol vergeten gebeurtenissen die me gaandeweg één
ding geleerd hadden: vertrouw hen niet! Ik besloot die knipsels en krabbels nog eens bijeen te harken en er dit essay aan te wijden.
We bevinden ons in het laatste decennium van de XXste eeuw. Al drie jaar
geef ik Het Visserijblad uit, de kinderziekten zijn overwonnen en ik
neem even de tijd om mijn blik op het binnenland te richten.
Ik neem je mee naar de Grote markt in Brussel. Het is 15 januari 1991.Daar kuiert die dag ook de gevreesde
Palestijnse activist Walid Khaled rond. Kuieren? Het is voor deze mens geen
vrede, want dezelfde nacht beginnen de Amerikanen Bagdad te bombarderen. En de
Palestijnen hebben hun zaak verbonden met die van Irak. Overal vreest men voor
terroristische aanslagen.Maar in
Brussel mag deze activist vrij rondlopen.
Hij beschikt namelijk over een toeristenvisum uitgereikt door het
ministerie van Buitenlandse zaken.
Meer zelfs: hij is hier op uitnodiging van datzelfde ministerie. Wanneer
dat allemaal bekend geraakt vallen er grote woorden in het parlement: men eist
het ontslag van Mark Eyskens, de verantwoordelijke minister. Maar
waarom zou ik ontslag nemen? zo verdedigt de man zich, ik ben van heel die visumkwestie niet op de hoogte. En Eyskens
blijft zitten waar hij zit. De pers blijft de zaak uitspitten en komt tot de
conclusie dat Eyskens wel degelijk nota’s ontvangen heeft waarin het visum
uitgebreid ter sprake komt. Weer
redt de minister zijn vel. In een Nederlandse krant verklaart hij zelfs
cynisch: ‘Mocht ik in de Britse regering
hebben gezeten, dan was ik natuurlijk al lang opgestapt, maar we zijn hier in
België. Hier is de politiek een
kippenhok.’ (1) De regering
doet erg haar best om de indruk te wekken dat het om een ‘slordigheid’ gaat:
een foutje, maar niet erg genoeg om daar veel tamtam over te maken.
Dat het meer dan een slordigheidje is, komt de bevolking acht jaar later te
weten. In een interview (2) onthult Eyskens voor het eerst dat de Palestijn eigenlijk
een dubbelagent van de Franse geheime dienst is. Het visum is hem op verzoek
van de Fransen toegekend, zegt Eyskens,
‘maar dat kon ik het publiek niet zeggen.’ Kan zijn. Maar hoe zit het op
zo’n momenten eigenlijk met de democratie?Wie controleert zo’n minister die in het grootste geheim
zijn zaakjes fikst? Volgens Eyskens wordt dat op de canapé geregeld. In
datzelfde interview zegt hij dat hij de leiders van de liberale oppositie bij
zich heeft geroepen om hen op de hoogte te brengen van wat het publiek niet
mocht weten. Dat blijkt eens te meer een leugentje te zijn. In De Morgen
reageert toenmalig oppositieleider Guy Verhofstadt op de laattijdige biecht van
de ex-minister: ‘Eyskens liegt! Nooit
heeft hij me tijdens de woelige dagen in januari ’91 verteld dat Khaled een
geheim agent van de Fransen was.’ (3)
Deze lange uitweiding leert ons alvast één ding: een journalist die zich
wil informeren doet er goed aan niet te geloven wat de machthebbers zeggen. Zij
liegen dat de brokken eraf vliegen.
Eyskens was geen alleenstaand geval, zo ondervond ik al vlug. De map waarop
ik na mijn pensionering gestoten ben zit overvol knipsels die verwijzen naar
leugens, halve waarheden en verzinsels die betrekking hebben op zo’n
onderscheiden terreinen als daar zijn: de ontwikkelingssamenwerking van de
toenmalige staatssecretaris Moreels; het verdraaien van erge feiten door de
Franse ambtenarij; het gesjoemel met televisiebeelden tijdens de Golfoorlog;
idem in het toen pas gedemocratiseerde Roemenië; leugens die verspreid werden
door een Amerikaans P.R.-bureau dat betaald werd door de regering van Bosnië
(!); de mediamanipulatie van de … Spice Girls; de Franse minister Charles Hernu
die volhield dat de Franse Staat niets te maken had met de ontploffing aan
boord van het vlaggenschip van Greenpeace, dat -- zo bleek uiteindelijk -- door
de Franse geheime dienst opgeblazen werd. En wel in opdracht van dezelfde
Hernu!Verder vind ik daarin
verwijzingen naar het Amerikaanse Watergate, Irangate en de vrouwenaffaire
Monicagate… Allemaal voorbeelden die me lieten begrijpen dat het de machtigen
der aarde veeleer om hun imago te doen was dan om de feiten; dat het eerder om
het toedekken van affaires ging dan om het geven van informatie.Over wat er echt gebeurde, daarover werd
vooral gezwegen, zo zag ik. Dat gold voor de visserij, zo had ik al eerder ondervonden,
maar dat gold blijkbaar evengoed voor de rest van de wereld.
Dat de pers door de elite gemanipuleerd wordt, daarvan is de
RTBF-journalist Gérard de Selys al lang overtuigd.Hij zegt onomwonden dat de voorlichtingsdienst van de
Europese Unie een echte propaganda-afdeling is.Hij wijst o.a. op het bestaan van een vademecum dat de
EU-voorlichters bijbrengt dat elk perscommuniqué in principe tot doel heeft
‘ervoor te zorgen dat er een mededeling van de agentschappen, een krantenartikel,
een bericht op radio of televisie komt dat gunstig is voor het door de
Commissie ingenomen standpunt.’(4)Propaganda, inderdaad.
De nieuwe ontwikkeling inzake mediamanipulatie was in de jaren negentig de
‘spindoctor’. Vrij Nederland publiceerde een reportage over dat nieuwe
verschijnsel dat intussen gemeengoed geworden is: ‘Overal duiken spindoctors op. Het zijn de nieuwe mediamanagers die
nieuwsfeiten de wending moeten geven die hun opdrachtgever wenst.Het zijn de mannen (…) achter
presidenten, premiers en belangrijke politici. Het zijn de spindoctors die verslaggevers
moeten inpakken en het nieuws moeten manipuleren.Het liefst leggen ze journalisten uit wat ze moeten
denken.’Hoe gaan die doctors
te werk?Het systeempje klinkt elke
journalist bekend in de oren: ‘Af en toe
geef je een nieuwtje weg, liefst aan een van tevoren zorgvuldig geselecteerde
journalist (…) Als er slecht nieuws is, probeert de spin doctor te voorkomen
dat andere media het overnemen (spindoctor belt journalist die werkt aan een
scoop: "Zet de goede naam van je krant en jezelf niet op het spel met deze
canard").’ (5)
De Waalse Michel Bouffioux, is in die jaren journalist bij Télémoustique, Hij
duidde het fenomeen als volgt: ‘De meeste
onderzoeksjournalisten komen steeds met pseudo-onthullingen af.Ik ken dat milieu goed. Hun
onthullingen weerspiegelen de oorlogen tussen de verschillende clans in de
kringen van de macht. Een parketmagistraat wil een onderzoeker
onderuithalen?Een lid van de
gerechtelijke politie wil een rijkswachter te slim af zijn?Zij laten "exclusieve" informatie
lekken naar een journalist. Zij
gebruiken de journalisten.’ (6)
Dan hebben we het nog niet eens gehad over de manier waarop de economische
elite in de bedrijven en sectoren met de media een loopje neemt.Ze doet dit via PR-technieken,
publiciteitscampagnes, lobbying, (scheef)gericht wetenschappelijk onderzoek… Soms
is die ‘bedrijfsinformatie’ echt om te huilen. In het boek ‘De wereld als halve
waarheid’ haalt de auteur het trieste voorbeeld aan van een
‘informatiecampagne’ van een sigarettenmerk dat zich erop liet voorstaan dat
een groot percentage van de rokende artsen juist voor dit merk koos. Waarmee
men blijkbaar wilde ‘bewijzen’ dat dit merk minder schadelijk was dan de
andere!
Wil dat nu zeggen dat er tegen al die manipulatie niets te ondernemen
valt?Veel journalisten blijken
dat inderdaad te geloven. Of ze willen niet al te veel lezers, redacteurs,
financiers, directeurs of adverteerders voor het hoofd stoten.Of ze denken (veelal terecht) dat de
‘nieuwsconsument’ voor zijn lieve geld wel veel informatie wil, maar toch niet
al te veel verontrustende informatie.
En dan is er nog iets. Vaak hebben die journalisten goeie contacten met de
elite, als ze er zelf al niet toe behoren.Ze gaan eten met deze captain
of industry, worden op de koffie uitgenodigd bij gene politicus, mogen die
mannen ook te allen tijde telefoneren, krijgen nu en dan ‘primeurs’
toebedeeld.Ze waken er bijgevolg
over dat ze de elite te vriend houden.
De ene journalist neemt dan al vlugger dan de andere de vooroordelen van de
elite over en zelfs het woordgebruik (wordt er in de pers bijvoorbeeld niet
over de ‘loonlast’ gesproken, daar waar het loon voor de mensen die ervan
moeten leven toch alles behalve een last is?) (7)Ze hechten bijvoorbeeld meer belang aan het woord van een
minister dan aan dat van een visser, meer aan dat van een patroon dan dat van
een werkloze. Hetgeen eigenaardig is, want de visser weet dingen die de
minister niet weet; evenzeer heeft de werkloze ervaringen te vertellen waarover
de patroon niet kan spreken.
In het mapje dat me tot dit stuk geïnspireerd heeft zit een knipsel dat
aantoont hoe de plaats die je in de maatschappij bekleedt (het milieu waaruit
je afkomstig bent, de mensen waarmee je je ophoudt, de klasse waarmee je je
vereenzelvigt) je oordeel kleurt. Op de radio, zo interpreteer ik een krabbel
die ik in die map terugvind, had ik Paul Goossens blijkbaar erg neerbuigend
horen spreken over de, toen nieuwe, Congolese leider Kabila.Hoe iemand die kerel kon verdedigen,
dat ontging deze vooraanstaande journalist helemaal. Kort daarna las ik dan
weer in een plaatselijke krant het verhaal van de populaire Oostendse pater
Nicolaas, alias Willy Devinck, die dat Afrikaanse land bezocht had: ‘Politiek gezien zat ik ver van Kinshasa,
maar ik heb toch kunnen vaststellen dat Kabila een grote aanhang heeft, in alle
lagen van de bevolking.Ze geloven
in hem en hopen dat hij na dertig jaar uitbuiting en destructie, het land kan
redden.’ (8)Vanwaar komt dat
grote verschil in appreciatie?Het
antwoord is simpel.Willy Devinck had
blijkbaar de moeite gedaan om in Kongo met Jan-met-de-Pet te spreken, daar waar
de heer Goossens zijn deskundig oor te luisteren legde bij hoge diplomaten,
notoire politici en andere ‘welingelichte bronnen’ die… helemaal niet gerust waren
in de plannen van de jonge Kabila.Het waren hun standpunten die door de ‘serieuze’ journalist, als waren
ze de zijne, naar buiten gebracht werden. Paul Goossens mag dan– wellicht in
tegenstelling tot pater Nicolaas -- een linkse rakker zijn, hij komt wel uit
een vooraanstaande burgerlijke, christelijke Vlaamse familie en is bevriend met
menig hoogwaardigheidsbekleder. Met andere woorden, Goossens ìs van de elite. Daardoor
komt het dat hij zo’n luizige journalistieke uitspraken doet.Paul zou moeten weten dat een journalist
geen vrienden in de elite heeft. (9)
Stuart Hall, professor in de culturele studies in Birmingham heeft dat
probleem bestudeerd. Journalisten van het slag Goossens noemt hij ‘construeerders
van de natie’.Zij beslissen in
feite wat wel en wat niet aanvaardbaar is in de samenleving.Hall noemt die stilzwijgende
overeenkomst de ‘ideologische consensus’.De maatschappij wordt volgens dit model geformuleerd als waren er geen
grote belangenconflicten tussen verschillende groepen en klassen (meer).Journalisten maken deel uit van deze
‘algemeen aanvaarde situatie’ en formuleren er dus naar.Zij schrijven en spreken dan ook
voortdurend over ‘het algemeen belang’, zonder ooit nog maar een keer grondig
na te gaan of zoiets wel bestaat. (10)
De hierboven bijeengesprokkelde voorbeelden kunnen veralgemeend worden.Noam Chomsky beschikt over duizenden
bladzijden documentatie die z’n conclusie ondersteunen.De media dienen de belangen ‘van de staat en de grote bedrijven, die nauw
met elkaar verbonden zijn. Ze stellen hun rapporten en analyses zo samen dat ze
de gevestigde elite mee steunen waarbij ze debat en discussie beperken.’
(11) In hetzelfde boek legt hij ook uit dat het moeilijk is en veel geld kost
om het hoofd te bieden aan de machthebbers, al is het maar omdat je steeds
bijzonder goed gedocumenteerd moet zijn als je de top tegenspreekt.De minste fout zal gebruikt worden om
heel je bewijsvoering te ontkrachten.Wie in de pas loopt heeft het daarentegen veel gemakkelijker.Wie de begane paden volgt hoeft geen
aanvallen te verwachten en kan zijn verhaal met minder kosten en moeite naar
voor brengen. Het verschil tussen de twee benaderingen wordt door hem in sterke
woorden benadrukt: ‘In elke situatie zien
we dat conformisme de gemakkelijkste weg is. Het is ook de weg die leidt naar
voorrechten en status.Dissidenten
moeten persoonlijke en soms zware offers brengen, zelfs in een maatschappij
zonder doodseskaders, psychiatrische gevangenissen of vernielingskampen om
controle uit te oefenen.’
Deze krasse taal is geen hersenspinsel van een dolgedraaide
intellectueel.Ik vind nog een
knipsel in die lang vergeten map. Blijkt dat in dat laatste decennium van de XXste
eeuw, in Frankrijk, nog twee boeken verboden worden. Beide zijn het werk van
onderzoeksjournalisten.Het eerste
heet ‘La mafia des tribunaux de commerce’
(de maffia van de handelsrechtbanken) van Antoine Gaudino (uitgeverij Albin
Michel).Het tweede heet ‘Yann Piat, l’histoire secrète d’un
assassinat’ (de verborgen geschiedenis van de moord op de ex-Front National
afgevaardigde Yan Piat) van het journalistenduo Claude Ardid en Jacques-Marie
Bourget (uitgegeven door Plon).De
twee vonnissen worden door de Franse uitgevers als zijnde ‘buiten alle verhouding’
omschreven. ‘Het is alsof een politieagent
meteen een granaat zou afvuren op een voetganger die naast het zebrapad de
straat oversteekt,’ luidt het commentaar van Jerôme Lindon, directeur van
het prestigieuze Editions de Minuit. (12) In de twee gevallen hebben de
rechters kolossale dwangsommen opgelegd per exemplaar waarin de gewraakte
passages nog zouden worden aangetroffen. Beide vonnissen werden onmiddellijk
uitvoerbaar verklaard, zodat de uitgevers geen kans kregen hun boeken tijdig
uit de handel te nemen. Dezelfde dag nog gingen gerechtsdeurwaarders op pad en
namen ieder exemplaar dat ze in de boekhandels vonden in beslag. De in het ’Syndicat
National de l’ Edition’ verenigde Franse uitgevers zeggen dat het door de aard
en de omvang van de uitgesproken straffen voor iedere uitgever een
zelfmoordonderneming wordt om in de toekomst nog welk werk dan ook te
publiceren waarin politieke of commerciële misdrijven worden onderzocht. De
uitgevers spreken onomwonden over ‘censuur door het geld’. (13)
Zo gaat het er waarlijk aan toe in de naties. Op de
visserijkaaien is dat niet anders. Je mag ze voor geen haar vertrouwen.
Flor Vandekerckhove
(1)De
Volkskrant, 9 februari 1991.
(2)Het Laatste Nieuws, 18 april 1998.
(3)De
Morgen, 7 mei 1998.
(4)Europa zoals het is, p. 17.
(5)Vrij Nederland, 6 juni 1998.
(6)Solidair, 10 juni 1998.
(7) Over de manier waarop woorden misbruikt worden
door de intellectuele, politieke, technische en economische elite verscheen een
interessante bijdrage in Le Monde Diplomatique van mei 1995.‘La dépolisation par la language, Ces
mots qui font accepter l’inacceptable.’
(8)De
Zeewacht, 12 juni 1998.
(9)‘Connu
de tous, familier de beaucoup, le journaliste ne peut, ne doit être l’ami
d’aucun.’ (Pierre Viansson-Ponté geciteerd in Un temps de chien, p. 180).
(10) S.E. Hall (e.a.) Policing the crisis, London,
1978.
(11)Gekoesterde illusies, p. 14.
(12)Le
Monde, 8 mei 1998. (13)De Morgen, 15 mei 1998.
In 1836 telt Oostende 534 vissers, twee keer meer dan in Blankenberge. Derde is Nieuwpoort waar 100 vissers aan de bak komen. Naast de drie havens kent de Vlaamse kust nog talrijke kleine vissersgemeenschappen… zonder haven. Daar worden boten bij laag water op het strand gezet.
De visserij inwikkelt stormachtig. Zijn er in 1836 iets meer dan duizend Vlaamse vissers, dan zijn dat er in 1885 bijna tweeduizend. De opgang is vooral zichtbaar in Oostende waar nu twaalfhonderd mannen regelmatig in zee trekken. Die Oostendenaars kunnen onderverdeeld worden in bootsjouwers die veelal met eenmansgarnaalbootjes in zee gaan of in het beste geval met een ‘schiptje’, in 'vissers-reders' annex hun familieleden die een eigen, groter schip uitbaten en tenslotte in een grote groep proletariërs, zij werken voor rederijen die meerdere zeilboten uitreden. De Oostendse visserij wordt een moderne industrie. Na het slopen van de stadsvestingen wordt in 1870-1785 een schuilhaven (Montgommerydok) gegraven. In 1879 komt de cirkelvormige vismijn (De Sierk) er. Stoomtreinen maken van Oostende het eindstation van spoorwegen die Europa doorkruisen, wat ervoor zorgt dat Oostende, ook voor buitenlandse vaartuigen een gedroomde aanlandingsplaats wordt. De Europese vraag naar verse vis groeit zienderogen. De toepassing van stoomenergie op vissersschepen en de ‘uitvinding’ van het ijs (1874) om vis te bewaren, maken de aanvoer van grote hoeveelheden niet gezouten vis mogelijk. Oostende wordt hèt moderne economisch visserijcentrum van België.
De erbarmelijke levensomstandigheden van het Oostendse vissersproletariaat zijn vergelijkbaar met deze in industriële gebieden. Uit de volkstelling van 1865 blijkt dat men in het visserskwartier soms met meer dan 100 mensen in één huis woont. Voor sommige komt dit neer op het verbazingwekkende getal van 12 mensen in één kamer. De Oostendse volkskundige Omer Vilain drukt het plastisch uit: ‘In deze éne kamer moest men pogen te leven. Men kookte, at, dronk en paarde in die enkele vierkante meters.’ Jef Klausing vult die cijfers aan:
‘In 1885 bedroeg de gemiddelde besomming van een zeilschip 12.300 frank per jaar. De visser kreeg daarvan 867 frank. Maar in 1887 haalde een zeilschip nog maar nauwelijks 11.127 frank, waarvan de visser er 744 toegeworpen kreeg. Maar die visser had natuurlijk ook nog beroepskosten. Zo’n zeilschip ging gemiddeld dertig keer in zee. De panger kostte aan de visser al 8,20 frank per reis. Voor zijn voedsel aan boord betaalde hij dus al meer dan 240 frank per jaar. Kosten voor werkkledij (oliegoed, laarzen) mag je op 140 frank per jaar schatten. De visser verdiende dus gemiddeld netto 364 frank per jaar. Een liter melk kostte toen 20 centiem, een kilo brood betaalde je 32 centiem, goedkoop vlees was 1 frank per kilo waard, kolen kostten 2,5 frank per kilo en de huur van één kamer bedroeg 12 frank per maand.’
Voor elke dag dat hij in zee trok had de visser één frank over. Met die frank kon hij het huurgeld van één kamer betalen, één liter melk kopen en één brood… en het was op.
Het zijn zo’n omstandigheden die de Vissersopstand van 1887 veroorzaken, een uitbarsting in bloed gesmoord. Aanleiding: Britten en Fransen die de Oostendse vismijn met vis overspoelen en de marktprijs drukken, terwijl de zeilschepen maar weinig vangen. Oorzaak: de erbarmelijke sociale omstandigheden. De opstand mag dan uitgelokt zijn door reders die het volk voor hun viskar spannen, de oorzaak ligt wel degelijk in de Oostendse ‘garren’, waar het proletariaat samenhokt. De Vissersopstand is ook geen uniek feit. Elders breken vergelijkbare revoltes uit. Het zijn chaotische gebeurtenissen waarover Emile Vandervelde schrijft dat het uitingen zijn van hopelozen die het beu zijn ‘langzaam te moeten sterven’.
Buiten de stadsmuren is er een ander vissersvolk in de weer. Ook ten westen van Oostende, op het einde van de Belgische kustlijn, werkt men zich te pletter. In 1903 zetten ze in De Panne evenveel vis op het strand af als de vissers van Blankenberge, Heist, Oostduinkerke en Nieuwpoort samen! Genoeg bedrijvigheid om plannen voor de aanleg van een vissershaven te maken. Dat die er niet komt, is van doorslaggevende betekenis voor de Oostendse visserij. In De Panne worden het sleuren beu, een na een zakken de Pannenaars naar Oostende af. Ze worden er de leveranciers van fijne vis.
Die Pannenaars zijn dragers van een andere cultuur. Uit een boekwerkje van 1895:
‘Twee groepen onderscheiden zich, twee soorten mensen: de Oostendenaar en de visser van De Panne. Even sterk als de eerste naar voor treedt als iemand uit de achterbuurten, ongedisciplineerd, wispelturig en levend in beklagenswaardige omstandigheden, even sterk profileert de tweede zich als regelmatig, intelligent, verstandig, in afzondering levend in zijn kraaknette, goed onderhouden hut; en het zou een misdaad zijn om dit hoogstaande morele voorbeeld niet te beschermen en te propageren als een voorbeeld en een model… In tegenstelling tot de Oostendenaars die van cabaret houden, van jenever en van danszalen, leven de vissers van De Panne een kalmer, regelmatiger, eenzamer en rustiger bestaan.’
In Oostende ontwikkelen zich drie visserijen naast elkaar. Ten eerste zijn er de bootsjouwers. Daarnaast reden naamloze vennootschappen vele stoomvaartuigen uit. Zij duwen de grote zeilsloepen uit de visserij weg. De Pannenaars passen zich wonderwel aan, ze reden kleinere eenmastsloepen uit waarmee ze fijne vis op de markt zetten. Ze slagen erin om hun zeilsloepen te moderniseren: eerst door een hulpstoommotor te plaatsen, later een hulpontploffingmotor, nog later een ontploffingvoortstuwingmotor.
De crisis van 1929 maakt duidelijk dat de Oostendse stoomtreilervloot een reus op lemen voeten is. Die crisis brengt alle grote rederijen ten val, met uitzondering van de Pêcheries à Vapeur en de Oostendsche Reederij . Dit schept een nieuw kansje voor de motorvisserij waarvan de overwegend familiale exploitatie een zuiniger uitbating toelaat (de gierigheid van de Pannenaars is in Oostende legendarisch).
Wanneer de scheepsbouw in 1935hernomen wordt, glijdt er een type stalen motortreiler van de werfhelling, dat zich zowel door afmetingen, kracht van de motor, als door de moderne vorm en opvatting onderscheidt. En nadat de zeeën (niet voor het eerst trouwens) tekenen van uitputting tonen, gaan deze motortreilers van 400 pk, richting IJsland, de resterende stoomtreilers achterna. Eerst aarzelend, en alleen in de lente en de zomer, dan steeds stoutmoediger tot tenslotte deze visserij praktisch heel het jaar door bedreven wordt door eenheden van deze scheepsklasse. Marcel Poppe zegt dat ze worden gevolgd door nog kleinere schepen: eenheden van 350 pk, van 300 pk, zelfs enkele middenslagtreilers van 240 pk wagen het een enkele keer in de zomer, met catastrofale gevolgen overigens. Tenslotte is het geen zeldzaamheid meer in één week 10 à 12 IJslanders, groot en klein, in Oostende te zien markten, waarvan de meerderheid motorschepen van minder dan 400 pk.
Na de Tweede Wereldoorlog ondernemen de grote rederijen nog een overlevingspoging door een aantal ‘oliebranders’ (stoomtreilers die gevoed worden met olie in plaats van kolen) in de vaart te brengen. Het mag niet baten: het tijdperk van de stoom ligt definitief achter ons. Wanneer de NV Oostendsche Reederij er in 1951 het bijltje bij neerlegt, wordt de Vlaamse visserij al geleid door de familiale onderneming waarin op zijn Pannesgewerkt wordt. Het Oostendse proletariaat heeft, tegelijk met de grote kapitalistische rederijen, opgehouden te bestaan. Velen zeggen de visserij na WO II vaarwel. Zij gaan aan de slag in de bouw, op de ferryboten, in staatsdienst aan het loodswezen, overal komt men handen te kort om het land weer op te bouwen. De uittocht is massaal, want het tekort aan mankracht wordt op zo groot dat zelfs in de gevangenis opgesloten vissers ingeschakeld worden om mee naar IJsland te varen. Zij komen onder bewaking aan boord, worden in volle zee uit de kajuit gelaten en zien bij hun thuiskomst de gendarmen alweer zwaaien.
Flor Vandekerckhove
[Ik postte dit stukje al in 2014. Eerder stond het in Het Visserijblad. Ik redigeerde het in 2021 en kortte het fel in, ten behoeve van de FB-groep Oostendse verhalen.]
Een foto uit de periode 1919-1939 toont ons het werkhuis van 'vischafslager' J. Baels.
Stamvader Petrus
Baels (1816-1858) staat al geboekstaafd als ‘pêcheur’. De Oostendse familie is bijgevolg
al minstens van in de eerste helft van de XIXde eeuw bij de visserij betrokken.
Vóór 1884 werd er vanuit onze kusthavens alleen onder
zeil ter visserij gevaren, maar dat betekent niet dat al die sloepen door
kleine, familiale ondernemingen uitgereed werden.In Oostende bestonden toen al verschillende grotere ondernemingen
die kapitaal bijeenbrachten om zeilschepen uit te baten. Verschillende firma’s bezaten
overigens meer dan één sloep en enkele bezaten er zelfs véél meer.
Dat kapitaal werden bijeengebracht door leveranciers
die bij de bouw of uitbating betrokken waren: zeilmakers, handelaars in netten,
touwwerk en tonnen, soms ook vishandelaars. De uitbating werd in handen gegeven
van rederijkantoren waarvan er enkele tien tot vijftien schepen beheerden.
Jules Baels — Bekende rederijkantoren waren Hamman, Vroome,
Degraeve, Vandewalle, Thoma, Dossaer, Denaeyer, Bauwens, en inderdaad… Jules Louis
Baels. (1) Deze Baels (°18 augustus 1851-†11 november 1896), zoon van hoger vernoemde
visser Petrus en Barbara Devos (1816-1894) was een koopmansklerk die het zonder
eigen middelen tot groothandelaar in vis gebracht had, ook was hij invoerder
van zout en ijs.Hij en zijn
echtgenote Delphine Maurickx (°1848-†1931) waren ten tijde van de Oostendse Vissersopstand
inderdaad bekend als vishandelaars en in die hoedanigheid ook betrokken bij de
uitbating van zeilsloepen.
De meeste rederijkantoren verdwenen toen vanaf 1884 de
stoomschepen in Oostende hun intrede deden, maar enkele maakten wel degelijk de
overstap naar de stoomkracht. Dat is o.m. het geval voor John Bauwens die de
Pêcheries à Vapeur oprichtte (2) en voor Jules Louis Baels die de rederij J.
Baels-Maurickx stichtte.
De overstap naar de stoomschepen maakte Baels op het
einde van de jaren tachtig, toen de gebroeders Dossaer tot de liquidatie van
hun vloot besloten over te gaan. (3) Het merendeel van de stoomtreilers ging
over in handen van J. Baels-Maurickx. (4)
Deze Jules Baels was geen lang leven beschoren. Hij stierf
al in 1896, nauwelijks 45 jaar oud. Het blad Duinengalm brengt op 21 november
verslag uit van de begrafenisplechtigheid: ‘Zaterdag
laatst had de begraving plaats van den betreurden heer Jules Baels, reder ter
visscherij. Eene verbazende grote menigte woonde de lijkplechtigheid bij, en
was eene laatste hulde komen bewijzen van genegenheid en afscheid voor de
dierbare afgestorvene. M. Jules Baels was een echte kristene, door elkendeen om
zijnen lieflijken omgang bemind en geëerd, een man van eer en plicht; een
gouden herte, vol van liefdadigheid voor den arme visscher (….)’
Na ’s mans dood boerde de rederij verder en zij…
boerde goed. Van alle stoomrederijen realiseerde de vloot van rederij J. Baels-Maurickx
in 1899 de grootste omzet. (5)
Bekende schepen van de rederij waren de O 208 Le
Lillois, een stoomtrawler die de familie in 1900 aan een reder uit Newhaven verkocht;
O 176 Jules-Michel, een stoomtrawler die op 15 november 1905 verging; O 160
Léonie door de familie in 1906 aan Henri Declercq verkocht; O 150
J.Baels-Mauricx, eveneens een stoomtrawler, die op 14 december 1902 verging.
Verder is er nog de O 132 De Nieuwe Eeuw, een dandy cutter met ronde
achtersteven. De familie verkocht het schip in 1912 aan de Pannenaar Jules De Grauwe.
Moeder Alexandrina Maurickx (soms ook Mauricx
geschreven) kreeg voor en tijdens haar huwelijk zeven kinderen, van wie er vijf
op jonge leeftijd overleden. Alleen Henri (°18 januari 1878 - †14 juni 1951) en
Jules (°1868 – °1949) junior werden volwassen. (6) Omdat er nogal wat Jules in
die stamboom voorkomen, noemen we die zoon Jules II, niet te verwarren met zijn
vader, Jules I en evenmin met zijn zoon die we verder als Jules III aanduiden.
Het
stoomschip 0 120 Baron Ruzette werd in 1910 in
Glasgow gebouwd. Het
was een zijdetrawler
met een tonnage van 214 grt. In 1910 is
het eigendom
van Baels. In 1911 wordt Jean
Klausing als kapitein vermeld. L’Echo
d’Ostende
van 19 mei 1912 deelt mee dat het
schip die week voor een zeereis van twee maanden
vertrokken is, met bestemming de IJslandse
visgronden. Het blad vermeld dat
het de
eerste keer is dat een Oostends stoomschip zo’n
langdurige reis onderneemt.
Bedoeling was een eerste
lading vis in IJsland te verkopen en de volgende
vangst naar
Oostende te brengen. In de
Officiële lijst van Belgische vaartuigen komt het voor het
laatst voor in 1912. Het internet leert ons verder
dat het In 1923 in Fleetwood terecht
komt, bij de
Britse rederij Reliance Trawler. In 1937
wordt het gesloopt.
Jules Baels II — Jules II bleef in het familiebedrijf werken en
stichtte in 1906, samen met zijn weduwe geworden moeder, de Pêcheries
d’Islande. L’Echo d’Ostende schrijft op 16 juli 1906 dat het kapitaal 500.000
frank bedraagt. E. Hagenaars, H. Baels (wellicht betreft het de broer Henri van
Jules II), J. Vander Heyde, P. Toussaint, A. Voos en M. Toussaint zijn er de
beheerders van.
Voor WO I had deze rederij al zes stoomschepen in de
vaart gebracht, de O 25 Maurice-Christine (gebouwd in 1904-05 in Glasgow, wordt
door Baels uitgereed in 1905-06). In 1911 laat de Pêcheries d’Islande een
nieuwe O 25 bouwen op dezelfde Glasgowse werd, maar nu heet het schip Koning
Albert. Baels reedt het uit in 1911 en 1912. Verder is er nog de O 115 J.Baels-Mauricx die door Baels
uitgebaat wordt van 1906 tot 1912. Het schip verving de voorgaande stoomtrawler
O 115 Jules-Henri die voor de familie ter zeevisserij voer tussen 1898 en
1905.Van 1907 tot 1910 voegt de Pêcheries
d’Islande de O 55 Comte Horace vander Burgh toe aan haar vloot, een met stoom
gedreven cutter met ronde achtersteven. Ten slotte is er ook nog de O 120 Baron
Ruzette die in de periode 1910-1912 in Baels’ boeken weer te vinden is.
Het beeld van de stoomvisserij werd toen volledig
beheerst door het viermanschap Bauwens, Golder, Aspeslagh en Baels. (7) Op 1 januari 1914 controleerden
deze vier meer dan 80% van de stoomtreilers. (8)
Na de Eerste Wereldoorlog sloeg de Pêcheries d’Islande
een andere weg in en koos voor de uitbating van schepen die met
ontploffingsmotoren uitgerust werden. In 1924 liet die rederij de O 55 Comte
Horace vander Burgh (II) bouwen, een vaartuig van 68 bt, met een dieselmotor
van 100 pk. Het schip verving het
stoomschip met hetzelfde inschrijvingsnummer en met dezelfde naam.
Jules II huwt op 26 augustus 1888 met Eugenie
Godefroy. In L’Echo d’Ostende van 30 augustus 1888 spreekt men over ‘Jules Baels, commissionaire à la marée,
résidant à Paris, légalement domicilié à Ostende, et Eugénie Godefroy, sans
profession, demeurant à Paris’. Samen krijgen ze drie kinderen, waarvan de
eerstgeborene, de in Parijs geboren Jules (III) ook in de visserij zal
terechtkomen.
Met zijn echtgenote richt Jules II ook een aparte
rederij op: J. Baels-Godefroy die in 1903 de O 133 Kleine Roger uitreedt, een
dandy cutter met ronde achtersteven, gebouwd op de Oostendse werf P.
Goormachtig.
De stalen motortrawler O 25 Koning Albert werd in 1924
gebouwd voor Henri Lambrecht en Jules Baels. Het schip verving de stoomtrawler
met hetzelfde nummer en dezelfde naam die op de lijst van de Pêcheries
d’Islande voorkomt. Maar de nieuwe O 25 was wellicht wel een apart initiatief
dat los van de Pêcheries d’Islande stond. Het zou eventueel zelfs kunnen zijn
dat de Baels die hier vermeld wordt al de zoon van Jules II is, want Jules III
(1889-1953) is dan al 35 jaar en wellicht ook al in de visserij actief. Maar
eerlijkheidshalve moeten we toegeven dat over deze Jules III behoorlijk in het
duister tasten.
In 1926 kocht de Pêcheries d’Islande nog de in 1918
gebouwde O 207 Windroos, maar in het crisisjaar 1929 hield de rederij feitelijk
op te bestaan. Het bedrijf gaat op in de NV Motorvisserij. Andere bronnen
spreken van een liquidatie in 1930 en Le Littoral van 9 mei 1931 heeft het zelfs
over een bijzondere algemene vergadering die nog op 22 mei 1931 doorgaat en
waarvan de dagorde o.a. de liquidatie betreft en over de ‘causes qui empêchent sa clôture’. In De Zeewacht van 21 december
1935 lezen we dat ‘de twee liquidators MM
H. Baels en M. Piret’ meedelen dat de liquidatie voltrokken is.
De leiding van de nieuwe onderneming NV Motorvisserij komt
hoe dan ook in handen van Lucien Decrop een rederszoon die zou uitgroeien tot
een van de grootste captains of industry van de kust. (9)
De Zeewacht van 8 april 1939 vermeldt de balans van de
NV Motorvisscherij. De raad van beheer en de raad van toezicht bestaat dan, zo
blijkt, uit ‘Henri Baels, eere-advocaat,
Brugge, voorzitter-beheerder; Lucien Decrop, nijveraar, De Panne, afgevaardigde-beheerder;
Pieter Delbaere, nijveraar, Ukkel, beheerder; Arsène de Launoit,
maatschappij-beheerder; Frederick Jooris, id; Charles Decrop, nijveraar,
Oostende, beheerder; Jules Baels, afslager, Oostende, toeziener; Jozef
Delbaere, zonder beroep, Heist, toeziener; Denis Rom, maatschappij-bejheerder,
Antwerpen, toeziener.’
Voor ons verdwijnt afslager Jules Baels II hierna uit het
zicht. (10) Over de werken van diens zoon, Jules (III), die in 1953, slechts
enkele jaren na zijn vader, sterft is ons verder niets geweten.
Hendrik Baels.
Henri Baels — Henri, ook wel Harry of Hendrik genoemd, de andere zoon
van Delphine Maurickx, en dus de broer van Jules II, kiest zijn eigen weg. Nadat
hij de Grieks-Latijnse humaniora aan het O.-L.-Vrouwecollege van Oostende
gevolgd heeft, behaalt hij in 1902 aan de Universiteit van Leuven het diploma
van doctor in de rechten en in 1903 dat van kandidaat notaris. In 1905 gaat hij
aan de slag aan de balie van Brugge.
In 1902 trouwt hij met de Franstalige Anna-Maria Devisscher
(°1882-†1950), een dochter afkomstig uit een zeer welstellende notarisfamilie.
Frans wordt de voertaal in het jonge gezin van de overigens als Vlaamsgezind
bekend staande Henri Baels.
Dat betekent niet dat hij in het familiebedrijf geen
rol gespeeld zou hebben. L’Echo d’Ostende van 20 juli 1907 vermeldt dat de
aandeelhouders die de algemene vergadering van de Pêcheries d’Islande willen
bijwonen hun eigendomsbewijzen moeten inbrengen bij Henri Baels, ‘Avenue Charles Janssens, 37, à Ostende’.
Zelfs toen hij al (vanaf 1926) minister was, bleef hij actief in de rederij,
want op 24 september 1927 schrijft De Zeewacht: ‘De beheerraad is samengesteld als volgt: Jules Van der heyde,
eigenaar, Oudenburg; Henri Baels, volksvertegenwoordiger, Oostende; Alfons
Glorieux, eigenaar te Tourcoing; Maurice Declercq, brouwer, burgemeester te
Anseghem; Jules Baels, reeder te Oostende.’
Al gauw ontplooide Henri politieke ambities. Met
succes, want in 1912 werd hij voor de Katholieke Partij gemeenteraadslid in
Oostende. In 1921 mocht hij het schepencollege vervoegen. In 1920 werd hij
volksvertegenwoordiger en in 1926 minister. Tussen1926 en 1931 bekleedde hij
verschillende ministersposten: Landbouw, Openbare Werken, Binnenlandse Zaken en
Volksgezondheid. Al die tijd bleef hij ook als advocaat ingeschreven aan de
balie van Brugge. In 1933 wordt hij uiteindelijk provinciegouverneur van
West-Vlaanderen.
In 1940 werd hij door
de koning en de regering afgezet omdat hij zijn post in de steek zou gelaten
hebben, wat tot heel wat discussie aanleiding gaf. Tijdens heel de Tweede
Wereldoorlog verbleef hij hoofdzakelijk in het Zuiden van Frankrijk. In oktober
1944 verkreeg hij eervol ontslag en de eretitel van zijn functie.
Henri Baels en Anna-Maria Devisscher krijgen acht kinderen, waaronder
Lilian die op 28 november 1916 in Londen geboren wordt. Zij zou op 6 december
1941 in Brussel met koning Leopold III trouwen. Merkwaardig is dit zeker,
alleen al omdat de kleindochter van de eenvoudige koopmansklerk Jules Baels sr
het tot in het koninklijk paleis weet te schoppen.
Het
gezin van Henri Baels kon tegen die tijd natuurlijk al lang niet meer tot de
‘eenvoudige mensen’ gerekend worden. Zoals het bij de burgerij in die tijd
ging, was de familie helemaal verfranst en tijdens de periode van het
ministerschap woonde Baels ook niet meer in Oostende, maar wel in villa ‘t
Groenhof in Knokke-Zoute, wat uiteraard ook veelzeggend is.
Naast
belangen in de familiale rederij Pêcheries d’Islande participeerde hij ook in
de ijsfabriek NV Le Froid Industriel, in het vismeel- en visoliebedrijf Pescator,
in de netten- en touwfabriek Ostend Stores & Rope Works en in de houthandel
Snauwaert. (11)
Henri
Baels heette verstandelijk begaafd te zijn, voornaam, Vlaamsgezind, katholiek,
belezen, ijdel en ambitieus. Hij bereikte de maatschappelijke top, maar erg
geliefd was hij daar niet. Zijn volkse komaf werd daar niet geapprecieerd. Zijn
ambitie om een diplomatieke post te verkrijgen en in de adelstand verheven te
worden bleken grote misrekeningen te zijn. ‘Dhr Baels aanvaardde met filosofische berusting de onverschilligheid en
zelfs ondankbaarheid, die hem uiteindelijk ten deel gevallen zijn. Aan het
ontstaan van deze gevoelens, dragen zijn vroegere partijgenoten gedeeltelijk
schuld.’ (12)
In
de visserij bleef Henri daarentegen wel populair. Hij had er zich dan ook veel
voor ingezet. Tijdens WO I had hij in het Verenigd Koninkrijk, o.a. samen met
de socialist Edward Anseele, al een belangrijke rol voor de sector gespeeld.
Hij zorgde er daar o.m. voor dat de uitgeweken zeilschepen in Yarmouth,
Lowestoft en Brixham weer tuigage aan boord kregen en dat ze daarmee konden
uitvaren.
Later,
als volksvertegenwoordiger, wijst hij op de gevaren van het vissersberoep en
probeert hij de sociale wetgeving voor de vissers te verbeteren. Als minister van Landbouw krijgt hij de
visserijsector onder zijn bevoegdheid. In die tijd regelt hij kredieten voor de
bouw van een nieuwe vismijn in Oostende; onder zijn ministerschap wordt er een
Hoge Raad voor de Zeevisserij opgericht, een Commissie voor Zeevis- en Mosselteelt;
er wordt een nieuwe visserijstatistiek ingevoerd, er komt toezicht op de
visserijscholen, in de grenswateren wordt de sleepnetvisserij verboden. Hij
regelt een ‘leerbeurzenstelsel’, er komt een consultatiebureau voor vissers;
staat en provincie zorgen voor subsidies, zeelieden worden vrijgesteld van
legerdienst, er komt een wet op beroepsongevallen, er wordt ook een Propaganda
Commissie voor het Visverbruik opgericht; de Zeevisserijdienst wordt in die
tijd ingericht en de reders worden verplicht scheepjongens aan te monsteren
waardoor de sector gegarandeerd nieuwe vissers vormt.In 1933 is hij betrokken bij de oprichting van het Verbond
der Zeevisserij, een vergadering die hij voorzit. Later wordt hij erevoorzitter
van dat Verbond.
Op
14 juni 1951 overlijdt deze merkwaardige politicus in Knokke-’t Zoute. Hij laat
ons het Petruslied na, een visserslied dat ook vandaag nog tijdens herdenkingen
gezongen wordt. Enkele jaren na
zijn dood werd de Oostendse Rederijkaai omgedoopt tot Hendrik Baelskaai.
(Met dank aan André Barbaix en Eddy Eneman voor het
verstrekken van aanvullende informatie.)
(1) Marcel Poppe, Van
mannen en de zee, Een eeuw Vlaamse zeevisserij. Tweede druk 1982. Uitgeverij
Het Visserijblad.
(2) Over John Bauwens en de Pêcheries à Vapeur
publiceerden we eerder Leven en werken
van reder John Bauwens in HvVB III/2012.
(3) De Dossaers waren pioniers in de Belgische
stoomvisserij. Zij brachten de eerste visserijstoomschepen vanuit Engeland naar
België. De revolterende vissers tijdens de beroemde Oostendse Vissersopstand
luchtten hun woede op een van de broers die hen eerst geprovoceerd had. Het
gezin was trouwens uit de stad moeten vluchten. Meer hierover vind je in De Oostendse Vissersopstand van 1887 in HvVB
V/2011.
De liquidatie van de firma Dossaer leidde overigens
nog tot een andere reus uit de Belgische visserijgeschiedenis, met name de
rederijen van Aspeslagh. Deze bediende van Dossaer werd zelf reder en samen met
schipper Zonnekeyn (ook uit de stal van Dossaer) baatte hij tal van
visserijstoomschepen uit. Meer hierover in De
rederijen van Aspeslagh, HvVB VII/2012.
(4) Poppe, p.10.
(5) L’Echo d’Ostende, 4 januari 1900.
(6) Guido Walters in HVB VI/2001.
(7) Raymond Vancraeynest in De geschiedenis van de rederij Aspeslagh-Deceuninck: ‘De grootste
Oostendse rederij was toen de Pêcheries à Vapeur. Ze bezat 10 schepen, samen
metend 671,72 ton netto, dus gemiddeld 67,17 nettoton per schip, wat eerder aan
de kleine kant was. De rederij Aspeslagh bereikte met haar 6 schepen 507,47 ton
netto, gemiddeld 84,58 ton per schip. De derde was de rederij Delta met 3
schepen, gezamenlijk 286,50 ton netto, of gemiddeld 95,50 per schip. De vierde
in volgorde van de totale nettotonnenmaat, was de Pêcheries d'islande,
directeur Jules Baels, met 3 schepen en 253,50 nettoton, hetzij gemiddeld 84,50
nettoton per schip, praktisch gelijk aan het gemiddelde van de 6 schepen van de
rederij Aspeslagh. De rederij Golder-Brix en Co (vroeger S.A. Pêcheries
Ostendaises) kwam met 2 schepen op de vijfde plaats, metend 215,49 nettoton, en
had zodoende met slechts 2 schepen de grootste gemiddelde tonnenmaat per schip:
107,75 ton netto. Tenslotte hadden we nog de rederij Ibis, waarvan de officiële
naam eigenlijk was ‘Société anonyme à responsabilité limitée pour le
perfectionnement de la Pêche’. Die bezat 2 schepen, samen metend 103,15 nettoton,
hetzij gemiddeld 51,58 ton netto per schip.’
(8) Poppe, p.24.
(9) Meer hierover in Het visserij-imperium van Decrop in HVB
VII/2005.
(10) Wanneer de NV
Motorvisserij in 1954 het 25-jarige bestaan viert, vinden we bij de aanwezige
personaliteiten de naam Baels niet meer terug. Zie hiervoor ‘Bij een jubileum. NV Motorvisserij bestaat
25 jaar’ een artikel verschenen in Het Visserijblad van 1954 en hernomen in
de rubriek Het gebeurde 50 jaar geleden,
in HVB XII/2004. Mogen we er van uitgaan dat de nazaten van Baels geen belangen
in de visserijsector meer hadden?
(11) Guido Walters in HVB VI/2001.
(12) Uit Het Nieuw Visserijblad van 22 juni 1951: Ter nagedachtenis van dhr H. Baels, zijn
leven en zijn werk, ondertekend door C.W.
Van Links naar rechts: aalmoezenier Demaeght, De Laatste Vuurtoren- wachter en Norbert Vanderederscentrale. De twee laatstgenoemden zijn al met pensioen, Demaeght volgt in oktober.
Op 20 april
publiceerde ik in deze blog een opiniestuk onder de titel Zwarter dan ooit. Daarin verwittigde ik de vissersgemeenschap voor
een nakende gebeurtenis. Ik verdedigde daarin het standpunt dat die gebeurtenis
even typerend als nefast voor de sector is. (*) Een van de betrokken
personen, met name aalmoezenier Dirk Demaeght, heeft onder dat opiniestuk een
reactie geplaatst die om een antwoord vraagt.
De
aalmoezenier verwijst in zijn repliek eerst nog naar iets wat ik vroeger al in deze blog
geschreven heb. (**) Hij suggereert dat ik niet helemaal op de hoogte ben van
wat er toen gebeurd is. Hij schrijft: ‘Flor, vraag toch nog maar eens
aan Patrick waarom zijn tekst niet verscheen in het RC.’
Ik wil dat, om de aalmoezenier te plezieren, wel nog eens doen, maar ’t zal
weinig aan de zaak veranderen. De essentie is dat er toen een brief van moreel
consulent Patrick Van Craeynest, voor plaatsing in het Informatieblad van de
Rederscentrale, geweigerd is. Of dat met de botte bijl gebeurd is (wat weinig
waarschijnlijk is) of met enige smeer (wat veel waarschijnlijker is) verandert niets
aan de kwestie: censuur! Het doet er evenmin toe of het met de inhoud te maken heeft
dan wel met de vorm of de stijl: censuur! Misschien heeft Van Craeynest er zich
toen bij neergelegd, misschien heeft hij 'spontaan' ingebonden en kan dat nu in jezuïetentaal als zelfcensuur omschreven worden, misschien is hem iets
beloofd, misschien is er gedreigd, gesust, gezalfd, geweend, gelachen en op de
schouders geklopt, misschien is de zaak daar beklonken onder het gemeenschappelijk aanheffen van het Petruslied, misschien dit,
misschien dat. Het is en blijft censuur.
Een
tweede tegenwerping betreft een terloopse zin waarin ik zeg dat Demaeght van
een ruim ambtenarenpensioen zal genieten. Dat dit ruim zou zijn spreekt de aalmoezenier tegen. Misschien
is dat terecht, want ik ken nog ambtenaren die daarover klagen; wat, zo zullen die ambtenaren hopelijk toch ook wel inzien, vanuit het perspectief van mijn eigen piepklein pensioentje moeilijk te begrijpen valt; maar goed, mijn opiniestuk
heeft uiteraard nooit de bedoeling gehad om andermans rekening te maken. Wat kan ik daar
verder over zeggen? Dat hier, in geval van nood, altijd wel een bord soep voor de aalmoezenier
zal klaarstaan? (Maar daar moet hij dan zelf omkomen, want een auto kan er bij
mij niet meer af.)
En
dan is er tenslotte die merkwaardige zin uit zijn reactie: ‘De job van Patrick is, zoals hij me liet verstaan, helemaal niet in
het gedrang!’ Dat is eigenaardig, want ik ben in het bezit van een brief
van Jules Van Liefferdinge, secretaris-generaal van het Departement Landbouw en
Visserij, dd. 29 januari 2014. Daarin staat: ‘Naar aanleiding van de pensionering op 1 oktober 2014 van de heer Dirk
Demaeght, bedienaar der eredienst bij dezelfde afdeling in Oostende, zou ik u
op basis van artikel 4,#2, van voornoemd besluit van de Vlaamse regering van 29
april 2005, willen vragen om met ingang van 1 oktober 2014 ook aan de
aanstelling van de heer Van Craeynest een einde te stellen.’
Misschien
vindt deze ambtenaar dat normaal, misschien vinden de ministers Bourgeois en
Peeters dat normaal, misschien vindt de aalmoezenier dat normaal, misschien
vinden ze dat normaal in de Rederscentrale en in de kantoren van de Vlaamse
Visveiling, maar zelf vind ik dat getuigen van een totaal gebrek aan respect. Misschien
is er wettelijk geen speld tussen te krijgen, misschien kan het de vissers geen
barst schelen, misschien wil Patrick het desnoods wel gratis & voor niets
doen, misschien dit, misschien dat, maar… Het is en blijft een tsjevenstreek.
Laat
ons de zaak eens omkeren. Stel dat het de moreel consulent zou zijn die in
oktober met pensioen gaat. En stel dat priester Demaeght dan nog een aantal
jaren te gaan heeft. Denkt u dat de aalmoezenier in dat geval een brief op zijn
bord zou krijgen, die hem aanmaant op te hoepelen omdat — helaas, helaas, driewerf
helaas — de moreel consulent met pensioen gaat? Wat denkt u?
Al
wie niet op een andere planeet woont, kent daarop het antwoord. Vandaar dat ik
mijn stelling handhaaf: de visserijsector oogt vandaag zwarter dan ooit.
Flor
Vandekerckhove
PS:
En Dirk, deze week is er tomatensoep met balletjes.