maandag 12 januari 2015

De rederijen van Aspeslagh

De jaren tachtig van de 19de eeuw waren van groot belang voor de Belgische visserij. In die jaren maakte de sector de sprong naar de moderniteit. In april 1884 had de Oostendse firma J. et L. Dossaer & C° in Engeland een stoomschip aangekocht. De Dossaers brachten het over naar Oostende waar het als O 71 Prima ter visserij voer.  Nog hetzelfde jaar brachten de broers een tweede in de vaart, de O 122 Franco-Belge. De schepen veranderden de sector op een spectaculaire manier. De vaartuigen waren niet langer meer afhankelijk van de wind om uit te varen en bovendien waren ze met een netto tonnenmaat van 50 à 60 ton groter dan elk van de 192 grote zeilschepen (40 ton) die vanuit Oostende opereerden. M.a.w. de stoomschepen veranderden de marktsituatie ten gronde.
Andere reders volgden al vlug: Frederic Rooryck kocht in 1885, eveneens in Engeland, een stoomschip dat in Oostende als Juliette-Marie de visserij zou beoefenen. Ook in dat jaar werd in Luik een NV gesticht die stoomschepen vanuit Oostende zou uitreden. Het kapitaal werd verstrekt door Luikse industriëlen die in die stad de O 43 Catherine lieten bouwen, meteen het eerste stoomvissersvaartuig dat in België van stapel liep. Die Société des Pêcheries Ostendaises werd aan de kust geleid door Alfred Golder die voorheen als bediende gewerkt had bij Vroome, een der grootste reders van zeilvissersvaartuigen (en die nooit de sprong naar de stoomschepen zou maken). En ook de gebroeders Dossaer bleven initiatieven nemen. Na voornoemde Prima kochten ze uit Engeland ook nog de O 187 Secunda, O 153 Tertia en O 204 Quarta. Op 31 december 1885, nog geen volle twee jaar nadat het eerste visserijstoomschip alhier uitgereed werd, telde de Oostendse vloot er al 9.
De firma J. et L. Dossaer & C°gaf er al vlug de brui aan. Ten tijde van de Vissersopstand (1887) was een van die Dossaers zo’n beetje door de visserij uitgespuwd (hij was toen zelfs uit de stad moeten vluchten) en al In 1890 werd de firma ontbonden. De andere broer, Louis, ging er nog tot in 1889 mee door. In dat jaar verkocht hij zijn O 122 Franco-Belge (1) aan Henri Pierre Aspeslagh (°Oostende, 15 februari 1854 - †Oostende, 9 november 1925) en schipper Florimond Zonnekeyn (°Adinkerke, 19.12.1854 - †Oostende, 15.04.1946).
Henri Pierre Aspeslagh
Beiden kwamen trouwens uit de onderneming van de Dossaers.  Aspeslagh had in het kantoor als rekenplichtige gewerkt en Zonnekeyn was voor die rederij schipper geweest. Beiden waren ook erg bekende figuren in de visserij. De eerste werd ‘den krommen Aspeslagh’ genoemd omdat hij als kind een zware beenbreuk opgelopen had waaraan hij een blijvend letsel overhield. Hij moest als volwassene een schoen met hoge hak dragen, want zijn ene been was 8 à 10 centimeter korter dan het andere. Schipper Florimond Zonnekeyn van zijn kant was van de Westkust naar Oostende afgezakt en hielp de steeds toenemende vloed ‘Pannenaars’ in Oostende te integreren. Zo hielp hij ook de familie Blondé, waarvan zoon Arseen ( waarover u hier meer vindt ) tot de beroemdste schipper van de Belgische visserij zou uitgroeien.
In 1898 lieten Aspeslagh en Zonnekeyn de nieuwe stoomtreiler O 125 Tourquennois naar Oostende brengen. De naam van het schip is niet toevallig, want de onderneming van Aspeslagh & Zonnekeyn werd gefinancierd door industriëlen uit het Franse Tourcoing. Zonnekeyn zou er de schipper op worden.
Kapitaalbezitters waren in die dagen erg geïnteresseerd in de visserij. Op 16 april 1898 werd in Antwerpen de Société Anversoise de Pêche H. Aspeslagh et Cie opgericht. De zetel was gevestigd in Oostende en Henri Aspeslagh werd er de afgevaardigde-beheerder van. De nieuwe rederij, afgekort tot Aspeslagh & C°, bestelde in Engeland de nieuwe O 140 Nervien die op 5 oktober in Oostende toekwam. (2) Hiermee startte Aspeslagh met het uitreden van een aantal schepen waarvan de namen alle met de letter N beginnen.
Op het einde van de 19 de eeuw werden in Oostende al 27 stoomschepen uitgereed. In twee ervan bezat Aspeslagh belangen, het ene schip (O 140) behoorde toe aan Aspeslagh & C°, het andere aan Aspeslagh & Zonnekeyn.
In die tijd was de visserij prominent aanwezig in de stad. De visserijstoomschepen legden aan in het eerste handelsdok (nu Mercatordok), want ze hadden een te grote diepgang om het strandingdok (nu Montgomerydok) binnen te varen.
We weten dat de cirkelvormige vismijn (door de Oostendenaars de ‘sierk’ genoemd (van het Franse cirque, circus), zich eveneens in de stad bevond. Die vismijn bleef in gebruik tot 1934, maar was uiteraard niet gebouwd om de massale aanvoer veroorzaakt door de vele stoomschepen te verwerken. Dat gold bij uitbreiding ook voor alle andere visserijvoorzieningen in de stad.
De stoomschepen moesten bij het vertrek grote hoeveelheden water, ijs en proviand aan boord brengen, want ze waren dikwijls 20 dagen op zee. Bovendien moesten ze grote hoeveelheden steenkoolbriketten inslaan, want de stoomschepen verbruikten per etmaal ongeveer drie ton kolen. Met de toename van het aantal stoomschepen nam ook het plaatsgebrek toe.
Aspeslagh & Zonnekeyn brachten in 1901 de O 126 Neptune in de vaart, waardoor Aspeslagh drie stoomschepen onder zijn hoede kreeg. In 1903 kwam daar nog de O 127 Numinor bij, meteen het grootste schip uit de Oostendse vloot, goed voor 18 bemanningsleden en later zelfs voor 21.
In 1905 kochten Aspeslagh & Zonnekeyn ook nog de O 25 Augusta (3) van reder August Pede. Jaak Aspeslagh werd er de schipper van.  In 1905 kwam de O 128 Nautilus in Oostende toe, een zustership van de O 127, dat de rederij in Engeland had laten bouwen.
Aspeslagh werd daardoor, evenals de andere reders van stoomschepen, met almaar toenemend plaatsgebrek geconfronteerd. De kaaien lagen bezet met hoge stapels gezaagd hout en er was een drukke spoorwegtrafiek langs de zuidkant van de vismijn. Plaats om nog briketten te stapelen was er nauwelijks en de rederij Aspeslagh & Zonnekeyn kocht daarom een oude smak aan die als kolenmagazijn dienst deed.
In 1905 telde de stad 23 stoomtreilers, in 1908 zouden dat er al 26 zijn, waarvan Aspeslagh er met zijn twee rederijen vijf controleerde. 

Op 5 oktober 1898 kwam in Oostende het stoomschip O 140 Nervien toe. 
Hiermee startte Aspeslagh met het uitreden van een aantal schepen die alle 
namen kregen die met de letter N zouden beginnen. Schipper van de 
O 140 werd Arthur Benard. Het schip viste vooral in de Noordzee, 
het Kanaal en de Ierse Zee.
De Handelskamer van Oostende pleitte al op 20 maart 1907 voor het bouwen van een nieuwe vissershaven met vismijn op de oosteroever. In afwachting dat dit zou gebeuren pleitte Aspeslagh ervoor de spuikom (!) als vissershaven te gebruiken, een voorstel dat de steun kreeg van andere grote reders, zoals Bauwens, Baels ( hier ) en Golder, maar dat uiteindelijk afgewezen werd. Al dat plaatsgebrek belette niet dat er in 1910 nog een stoomtreiler voor H.P. Aspeslagh te Oostende toekwam, de O 141 Narval, een zusterschip van de Nemrod.
In 1911 besliste de regering om de visserij inderdaad op de oosteroever uit te bouwen, maar het zou nog meer dan twintig jaar duren vooraleer de nieuwe vissershaven in 1934 ingehuldigd kon worden. De ontwikkeling van Aspeslaghs rederijen verliep vlugger. De O 125 Tourquennois zonk in augustus 1909 in het Kanaal van Bristol en werd binnen de zes maand vervangen door een gloednieuwe O 125 Nemrod die op 24 januari 1910 te Oostende toekwam. Helaas ging dat schip nog geen maand later ook alweer verloren.(4)  Op 19 februari van dat jaar verging het inderdaad nabij St.-Catherine’s Point, eiland Wight. Aspeslagh liet het hoofd niet hangen. Al op 18 september werd het vervangen door de O 141 Narval, een zusterschip van de onfortuinlijke Nemrod.
In 1905-1912, toen de rederijen van Henri Pierre Aspeslagh volop uitgebouwd werden, waren ’s mans zonen Richard (°1890) en Henri (°1895) nog te jong om in het bedrijf een rol te spelen. Maar in het rederskantoor werkte Alphonse Deceuninck (°1884), in Oostende gemeenzaam Fonsje Ceuninck genoemd: ‘Hij was maaglijder, klein van gestalte, mager en tenger van gestel, vrij sober in eten en drinken, rookte kleine sigaren die lang, vaak uitgedoofd, tussen zijn lippen bleven hangen (…) Zijn ouders waren ervan overtuigd dat hij de soldatendienst nooit zou overleven. Toen hij werd opgeroepen, hebben ze dan ook een ander persoon gezocht om in zijn plaats soldaat te zijn.’ (5)
Alphonse Deceuninck
De zwakke jongeman had school gelopen op het Oostendse O.-L.-Vrouwecollege en vond daarna werk op het kantoor van Aspeslagh.
De toen 27-jarige bureaubediende huwde in 1912 Margriet (23), een van de twee dochters van de reder. Hij werd de trouwste medewerker van zijn schoonvader. Fonsje Ceuninck en de krommen Aspeslagh vormden vanaf dat moment een hecht team. Al gauw was het Deceuninck die de rederijen van Aspeslagh daadwerkelijk leidde.
Op 18 maart 1912 kwamen twee recent gebouwde occasieschepen de vloot van Aspeslagh versterken: O 142 Nixe en O 144 Naïade. Ze waren bestemd voor de verre visserij: IJsland, Marokko, Witte Zee. Aspeslagh controleerde nu zeven schepen, alle met beroemde schippers: O 126 Neptune (schipper Richard Zonnekeyn); O 127 Numinor (schipper Louis Zonnekeyn, evenals Richard een zoon van Florimond Zonnekeyn); O 128 Nautilus (schipper Alexis Leire); O 140 Nervien (Arthur Benard) (6); O 141 Narval (Jacques Aspeslagh); O 142 Nixe (Rochus Legein) en O 144 Naïade (gevoerd door Jean Crekillie).
Op het einde van 1912 telde de Belgische stoomvisserij 26 eenheden, verdeeld over zes rederijen, alle gevestigd te Oostende. De grootste was toen de Pêcheries à Vapeur van John Bauwens, die tien schepen had. Aspeslagh was tweede met zes vaartuigen. Derde in de rij was rederij Delta met drie vissersvaartuigen. Op vier vinden we de Pêcheries d’Islande van Jules Baels (drie stoomschepen). De rederij Golder-Brix & C° (voorheen S.A. Pêcheries Ostendaises) kwam met twee schepen op de vijfde plaats en ten slotte was er de Société Anonyme à Responsabilité Limitée pour le Perfectionnement de la Pêche, gewoonweg rederij Ibis genoemd, die eveneens twee, maar dan kleinere stoomschepen bezat.
Op 15 maart 1914 kwam weer een tweedehands vaartuig de vloot van Aspeslagh verruimen, de O 143 Neree. De werf bestelde hetzelfde jaar overigens nog een nieuw schip, maar dat kon niet meer geleverd worden voor de Eerste Wereldoorlog in augustus 1914 uitbrak.
Bij de aanvang van de oorlog verhuisde de Oostendse vissersvloot naar het Verenigd Koninkrijk. Ook de schepen van Aspeslagh namen aan de exodus deel. Schoonzoon Fons Deceuninck haalde zijn familie op en liet die in oktober 1914 inschepen op het laatste schip van Aspeslagh dat in veiligheid gebracht werd. Wellicht waren toen ook familieleden van Aspeslagh zelf en van de bemanningsleden aan boord. Eerst werden de families in Folkestone aan land gezet, maar de stoomtreilers zelf werden door de Britse autoriteiten naar Milford Haven gestuurd. Vandaar dat ook het redersgezin Alphonse Deceuninck-Aspeslagh algauw in Milford te vinden was. De Belgische kolonie te Milford Haven bestond in 1915 uit 1.500 personen van 169 families. Daaronder waren er 256 zeevarenden en ongeveer 50 arbeiders uit het zeevisserijbedrijf. 192 Vlaamse kinderen volgden er onderwijs in Britse scholen of in een van de twee Belgische die daar opgericht werden.
Vanuit Milford Haven (en in mindere mate vanuit Swansea en Fleetwood) mochten de Belgische stoomschepen uit vissen varen. Lowestoft was dan weer de thuishaven van de Belgische visserijschepen die onder zeil voeren.
De vangsten die aan wal gezet werden waren overvloedig en door de oorlog lagen de prijzen ook heel hoog. De Vlaamse vissers, die in het Verenigd Koninkrijk, de machtige Unions aan ’t werk konden zien, gingen zelf ook twee keer in staking om hogere lonen te eisen.
Op 11 oktober 1915 verkocht Aspeslagh zijn kleinste schip, O 142 Nixe, aan reder Canon uit Aberdeen. Hij hield bijgevolg zes schepen over, maar niet voor lang.  Op 1 maart 1916 eiste de Britse Admiraliteit vijf stoomschepen uit de Belgische vloot op. Merkwaardig is dat die alle uit de vloot van Aspeslagh kwamen. De Numinor, Narval, Naïade, Nautilus en Neree werden door de Belgische regering opgeëist en aan de Britse Admiraliteit verhuurd. De bemanningen werden afgemonsterd. Waarom de opgeëiste schepen uitsluitend uit de rederij van Aspeslagh moesten komen, is een raadsel. Een mogelijke verklaring is dat de Société Anversoise de Pêche H. Aspeslagh & C° inderdaad ook mee gefinancierd werd door Duits kapitaal. Reder Aspeslagh hield hoe dan ook alleen de O 126 Neptune over. Het schip werd echter nog hetzelfde jaar, op 26 december 1916, door een Duitse duikboot tot zinken gebracht. Gelukkig werd de bemanning gered.
Aspeslagh had nu geen schepen meer en hij was daardoor evenmin nog langer aan Milford gebonden. De familie verhuisde op 1 juli 1917 van het winderige Milford haven naar Cheltenham, waar het aangenamer wonen was. Ze wachtten er het einde van de oorlog af. En toen het eindelijk zover kwam, en de opgeëiste schepen terugbezorgd werden, hield reder Aspeslagh maar drie vaartuigen over: de O 128 Nautilus, O 143 Neree en O 144 Naïade. De andere waren verloren gegaan in het oorlogsgeweld.
Na de oorlog kreeg Aspeslagh de drie schepen weer en hij werd door de Britse Admiraliteit uiteraard ook vergoed voor het gebruik van de opgeëiste vaartuigen. Aanvankelijk bleven de schepen van Aspeslagh ter visserij varen vanuit Milford Haven. Het is niet heel duidelijk wanneer ze naar Oostende konden terugkeren.
In september 1919 waren er, van de 25 die Oostende als thuishaven hadden, nog maar 20 stoomtreilers teruggekeerd. Die moesten bovendien in de dokken blijven liggen bij gebrek aan kolen en ijs. Begin oktober begonnen de kolen toe te komen en ook de ijsfabrieken konden toen weer op volle toeren draaien. Maar enkele maanden later, in april 1920, werden de kolen weer gerantsoeneerd. De visserij kon toen slechts 400 ton kolen per week krijgen, daar waar er 1.000 ton nodig was om alle stoomtreilers aan ’t werk te zetten.
Er was ook sociale spanning. De Vlaamse vissers hadden, zoals gezegd, in Engeland de trade unions aan ‘t werk gezien en bij hun terugkeer in België begonnen ze zich ook hier syndicaal te organiseren. In juli 1919 brak een eerste staking uit. In september legden de vissers voor de tweede keer het werk neer. De eisen: loonsverhoging; verschaffen van voedsel aan boord bereid door een kok en betaald door de reder en ten slotte een aantal rustdagen berekend op het aantal dagen dat ze in zee geweest waren. Het kwam uiteindelijk tot een vergelijk dat de tewerkstelling zou bevorderen. Alhoewel er na WO I maar 25 Oostendse stoomtreilers meer waren, vier minder dan in 1913, steeg het aantal bemanningsleden wel van 93 tot 144. Vissers hadden immers via de stakingen recht op rustdagen afgedwongen. Tijdens die dagen moesten ze vervangen worden.
Op 15 juni 1920 brak een nieuwe staking uit. De arbeiders uit de werkhuizen van de Pêcheries à Vapeur en de Pêcheries du Nord sloten zich bij de beweging aan die verschillende weken zou duren. Van de 32 stoomtreilers die er in dat jaar alweer waren, konden er slechts drie uitvaren. Uiteindelijk, na een staking van maar liefst 2,5 maanden, werd op 7 september een voorlopig akkoord gesloten en op 12 september waren alweer 24 stoomtreilers in de vaart.
Hier past een opmerking. Het visserijpatronaat was uiteraard niet te spreken over de stakingacties en de voormannen ervan zouden het geweten hebben. De reders stelden een beroepsverbod in tegenover de schippers Arseen Blondé en Louis Zonnekeyn. Nooit zou een van beide ‘woelmakers’ nog een vaart aangeboden krijgen. Nadat ze een jaar zonder vaart gezeten hadden, trokken de twee syndicalisten naar Gent, waar ze samen met o.a. de socialistische voorman Edward Anseele besloten een eigen rederij op te richten. Die ‘rode vloot’ zou zelfs uitgroeien tot een van de grootste visserijondernemingen die België ooit gekend heeft.

Op 12 februari 1905 kwam de O 128 Nautilus aan in de haven. In Oostende 
was dit het  eerste schip dat met acetyleen verlicht werd. 
Het had twee reddingsboten op het achterdek. 
Schipper Alexis Leire kreeg er het bevel over. De grote 
schepen van de rederij Aspeslagh & Zonnekeyn werden in de jaren 1906-1908 
hoofdzakelijk ingezet in de wateren rond IJsland en de Britse eilanden, 
hoewel ze ook wel gingen vissen op de Spaanse en Portugese kusten. 
Let ook op het mooie gebouw links, het inmiddels verdwenen 
gebouw van het waterschoutambt.
Voegen we er ten slotte nog aan toe dat de reders van stoomtreilers op 8 september 1922 twee coöperatieven oprichtten: enerzijds de verzekeringsmaatschappij Assurance mutuelle maritime en anderzijds het nog altijd bestaande Industriëlle des Pêcheries. Opmerkelijk is dat Aspeslagh daar niet bij betrokken was.
1922 was ook het jaar waarin de toen 68-jarige Henri Pierre Aspeslagh de zaak voor bekeken hield. Op 21 december liet hij de waterschout weten dat hij de directie van de firma toevertrouwd had aan zijn zonen Richard en Henri en ook aan zijn schoonzoon Alphons Deceuninck. Ze zouden dat doen onder de firmanaam R.& H. Aspeslagh frères & A. Deceuninck. In 1923 stichtten die drie de N.V. Pêcheries Ostendaises. (7) Er was veel interesse op de kapitaalmarkt en de kapitaalsuitbreiding die met de oprichting van deze NV gepaard ging, had onmiddellijk gevolgen. In datzelfde jaar werden vier tweedehands stoomtreilers aangekocht. Op 22 mei kwam de O 126 Neptune (II) in de vaart, op 12 juni was het de beurt aan de O 125 Narval (II). Op 3 juli werd de O 127 Nason gedoopt en op 7 november kwam de O 104 Nebris (8) in de vaart.
Op het einde van 1923 beschikte de familie Aspeslagh, nu via de NV Pêcheries Ostendaises, weer over zeven grote stoomtreilers, waarmee de Aspeslaghs weer tot de grote reders van Oostende behoorden. (9)
Maar er waren ook tegenslagen te verwerken. De O 104 werd al gauw weer verkocht. Begin 1925 ging de O 144 Naïade verloren. Eind februari 1926 zonk de O 143 Neree. Gelukkig vielen ook bij deze scheepsrampen geen slachtoffers te betreuren.
In mei 1926 brak een grote staking uit in de Engelse steenkolenmijnen. Honderden (!) Britse stoomtreilers kwamen in Oostende bunkeren. De Oostendse reders van stoomschepen traden daarbij op als makelaar. De Aspeslaghs ontvingen hun eerste klant op 11 mei. Tegen het einde van die maand waren er al 92 schepen gepasseerd die elk 180 tot 200 ton kolen aangekocht hadden. In de volgende maanden kwamen er nog meer en tegen dat de 30 weken lang durende staking afgelopen was had Aspeslagh 897 Britse stoomtreilers van kolen voorzien.
Ook de visserij verliep voorspoedig. De vier schepen boekten in 1926 en 1927 voortreffelijke resultaten. Bij het afsluiten van het vierde exploitatiejaar kon de rederij aan de aandeelhouder een dividend van 6% op hun kapitaal uitkeren. Ook het daaropvolgende exploitatiejaar mocht bevredigend genoemd worden.
De O 126 Neptune (II), gevoerd door Rochus Legein, een van de beste schippers van de Belgische vloot, liep op 25 maart 1925 op de rotsen van de Schotse kust. De 16 mannen konden gered worden, maar de rederij was wel haar beste schip kwijt. Het aantal stoomtreilers van de Aspeslaghs was daarmee weer tot drie herleid. Toch kon het exploitatiejaar 1927-28 nog met een kleine winst afgesloten worden. De verloren O 126 werd in 1928 vervangen door de Neptune (III). (10)
In 1926 en ’27 had de Belgische economie het niet zo goed gedaan. In oktober 1926 onderging de munt een waardevermindering van 89%. In 1929 kregen we de beurscrach van Wallstreet. Dat was de start van een wereldwijde economische crisis die verschillende jaren zou voortduren.
Het zevende exploitatiejaar van de N.V. Pêcheries Ostendaises werd op 31 mei 1930 afgesloten met een verlies van 624.163 frank, zijnde 31,2% van het oorspronkelijke kapitaal van 2 miljoen. Op 16 juli 1930 besliste de buitengewone algemene vergadering om de vennootschap te vereffenen, waarmee het doek viel over een van de grootste stoomrederijen van Oostende. De Aspeslaghs hadden in totaal 17 stoomtreilers uitgereed.
Het tijdperk van de stoomschepen liep ten einde. In 1930 ging ook de SA Pêcheries d’Islande van Jules Baels in vereffening. In 1933 was het de beurt aan de S.A. Pêcheries nationales belges (die NV werd opgericht na het overlijden van reder Alfred Golder en baatte diens schepen uit). De NV Oostensche Reederij (de rode vloot) hield evenwel stand tot 1951 en ook de S.A. Pêcheries à Vapeur van John Bauwens zou WO II overleven, maar deze rederij had al sinds 1924 de eerste stappen richting ontploffingsmotoren gezet, een evolutie die de rederij in de jaren dertig verder zou zetten.
Flor Vandekerckhove

(1) De O 122 verging op 22 december 1900 op ongeveer 30 mijl van IJmuiden. De bemanning werd gered.
(2) De O.140 behoorde aanvankelijk tot de ‘Société Anversoise de Pêche H. Aspeslagh et Cie’. Deze vennootschap was opgericht voor 20 jaar, maar werd evenwel al na 10 jaar ontbonden. Het enige schip werd nu eigendom van H.P. Aspeslagh, een vennootschap met aandelen (association en participation). Schipper van de O 140 was Arthur Benard. Het schip viste vooral in de Noordzee, het Kanaal en de Ierse Zee.
(3) De O 25 stootte op 21 juli 1904 ter hoogte van het lichtschip Smith’s Knoll op een wrak en zonk. De bemanning kon gered worden.
(4) Ook hier moest niemand er het leven bij laten.
(5) Door Raymond Vancraeynest beschreven in ‘De geschiedenis van de rederij Aspeslagh-Deceuninck’, (datum onbekend, 55 bladzijden), waaruit dit artikel ook de meeste andere informatie gehaald heeft.
(6) Dat schip ging echter hetzelfde jaar nog verloren toen het, nu onder bevel van schipper Klausing, op 17 juni 1912 op een wrak stootte ter hoogte van het vuur Longships in de buurt van Landsend. De bemanning kon gered worden.
(7) Niet te verwarren met de NV met dezelfde naam die in Oostende bestond tussen 1885 en 1902 en waarvan Alfred Golder de directeur was.
(8) De O 104 werd op 4 oktober 1924 weer verkocht aan een rederij uit Grimsby.
(9) De in 1921 gestichte Oostendsche Reederij (alias de Rode vloot) had er toen acht, de Pêcheries à Vapeur bezat er acht. Alfred Golder reedde vier schepen uit en de rederij Pêcheriers du Nord bezat drie stoomtreilers
(10) Op 24 september werd de Neptune (III) omgedoopt tot O 268 Tanganyka. In oktober werd de O 125 Narval (II) omgedoopt tot O 271 Kasaï. Waarom kwamen die naamsveranderingen er en waarom kregen ze andere nummers? Volgens wijlen Robert Rycs, IJslandvisser, moet het antwoord gezocht worden in de IJslandse territoriale wateren, waar de schepen betrapt werden terwijl ze daar onrechtmatig aan ’t vissen waren. Hun namen en nummers werden door de kustwacht genoteerd. Wilden ze bij een volgende zeereis niet opgeleid worden, dan moesten ze een andere naam en een ander nummer krijgen, zodat ze onherkenbaar waren voor de IJslandse kustwacht.

zondag 7 december 2014

Gaston Duribreux, romancier van de visserij

De familie van de Oostendse schrijver Gaston Duribreux (1903-1986) is uit Frans Vlaanderen afkomstig. Middelbare onderwijs volgt hij in Oostende aan het O.-L.-Vrouwecollege. Daarna trekt hij naar het buitenland om er zich te bekwamen als hotelier. Hij verblijft daarvoor een jaar in Duitsland en drie jaar aan de Franse Riviera. In 1928 vestigt hij zich in Mariakerke-Oostende waar hij het goed gereputeerde hotel Miramar exploiteert. Die naam (Miramar is Spiegel van de zee) leent hij van het groot hotel aan de Azurenkust waar hij zijn beroepskennis eerder geperfectioneerd heeft.
In die tijd hebben de Oostendse hoteliers buiten het zomerseizoen maar weinig om handen. In de zomer verzorgt Gaston Duribreux zijn klanten en de rest van het jaar schrijft hij romans. Eerst doet hij dat in het Frans, maar nadat hij aangevoeld heeft dat hij de Vlaamse vissers onmogelijk in het Frans kan laten converseren, schakelt hij over op het Nederlands.
Uiteindelijk zal Duribreux zo’n twintig boeken produceren. Daarin gaat het veelal over de gevolgen van de oorlog op de menselijke psyche, de worsteling van de diepgelovige mens met goed & kwaad en over de visserij. Soms zijn deze drie thema’s in eenzelfde boek terug te vinden, dat is met name het geval in zijn vissersromans. Voor die romans kreeg hij in 1947 de Lode Baekelmansprijs (1)
Vanaf zijn eerste werk, dat onder het pseudoniem Jan van Wieren verschijnt, Karoen in ’t aanschijn van de zee (1934), worden de thema’s zichtbaar: de kwelling van de oorlog; de tegenstelling tussen zee en land (die bij Duribreux ook symbolisch is); het katholieke geweten; de zee als zuiverend element, tegengesteld aan de mens die zich vechtend van de chaotische zee losmaakt om orde in zijn ziel te vinden.
De mannelijke figuren zijn gekwelde figuren, zoals de schrijver er ongetwijfeld zelf een is. Maar wie gekweld wordt is daarom nog geen zwakkeling. Centraal ‘staat de Noordzeevisser, d.i. de harde, strijdbare man, die slechts zichzelf vermag te bevestigen in de dagelijkse worsteling tegen de uiteraard onoverwinbare heerseres: de zee.’ (2)
Bruun is de eerste roman die hij onder eigen naam schrijft. Het blijkt uiteindelijk een van zijn beste te zijn en hij ontvangt er in 1942 de Debuutprijs van de provincie Antwerpen voor.  ‘s Nachts, tijdens de visvangst, betuigen de zwijgzame vissers uit het duinengebied van de Westhoek hun trouw aan de zee. De protagonisten strijden tegen een nachtelijk tempeest in bladzijden die aan de buitenlandse grootmeesters van het genre (Conrad, Masefield…) laten denken. De mannen staan in het aangezicht van de dood en hebben alleen God als steun. De strijd gaat door eens ze aan land zijn. De vissers van Duribreux staan model voor de mens die zijn bestemming niet kan ontlopen.
Zo gekweld als Duribreux’ mannen zijn, zo zuiver zijn de vrouwen; mysterieus en moeilijk te doorgronden. Zo is ook Anna uit De laatste visschers (1940). In dat boek staat een sociaal verschijnsel centraal: jongeren hebben geen oor meer voor de lokroep van de zee en zoeken hun heil liever in landbouw die uitgeoefend wordt in de arme zandgrond van de Westhoekduinen. Het veroorzaakt de nodige conflicten met de oudere generatie die de zee trouw wil blijven.
In 1941 publiceert Duribreux Derina, een eerste roman die zich niet in de visserij afspeelt, maar het hoofdpersonage Derina is wel de dochter van een zeeofficier. Zijn heldin worstelt met de echtelijke trouw, maar wordt uiteindelijk van ‘de zonde’ weerhouden. Eens de begeerte overwonnen is, ebt de ermee gepaard gaande dreiging weg.
De roeschaert (1943) brengt ons weer naar de visserij. Het sneeuwt en Manjerik kan niet uitvaren. De roeschaert (een kwade geest die de zeelieden aan de kust zit op te wachten) blaast hem wraakgedachten in. Hij wil afrekenen met visser Ghouwy die lang geleden zijn vader vermoord heeft. Uiteindelijk komt de moordenaar in het water om.
De bron op den berg (1945) is geen vissersroman, maar gaat daarom niet minder over de tweespalt van zee en land, het vaste en het vloeibare. Irma, een vissersdochter, verlaat de zeekant met de landman Benoo Spetebroodt. Benoo mag dan geen visser zijn, maar hij is, net als de figuren uit de vissersromans, een rusteloze mens die zijn kwellingen niet kwijtgeraakt.  Benoo wordt gedood door de ‘kommiezen’ en weduwe Irma groeit uit tot een trotste, zwijgzame moederfiguur. Ze strijdt voor haar bron op de berg, het enige water dat zij, kind van de zee, nog bezit. Duidelijk is dat de bron de zee vervangt als geestelijke kracht.
De door Scriptores Catholici bekroonde roman De grote hemme (1950) verschijnt eerst als feuilleton in De Standaard. In het boek verlaat Duribreux weer de visserij. Het is een oorlogsverhaal. Gusta staat er alleen voor in de hoeve uit de titel van het boek. Kan zij zich ‘zuiver’ houden naarmate de avances van de Duitse militairen toenemen?
Is de visserij voor Duribreux uitgeput als inspiratiebron? Neen, want in 1951 verschijnt Het gouden zeil dat hetzelfde thema behandelt als De laatste visschers: het conflict tussen een jonge man (Bens Bonjé) die voor een leven aan de wal kiest en de oude visser (in dit geval zijn vader) die de zee trouw wil blijven.
Duribreux wisselt het schrijven van vissersromans af met ander werk dat langzaam de overhand krijgt, maar zover zijn we nu nog niet. De zure druiven (1952) is een oorlogsroman, maar in 1953 verschijnt Tussen duivel en diepzee, weer een vissersroman. Dat boek krijgt de Vlieberghprijs van het Davidsfonds en de Vijfjaarlijkse prijs van de provincie West-Vlaanderen. De thematiek is verwant met De zure druiven, maar dan in het vissersmilieu. De innerlijke verscheurdheid van stuurman Degraeve wordt veroorzaakt door de oorlog, maar hij transformeert de littekens tot waarden die hem stimuleren ‘om steeds in de natuur te overwinnen wat hij het meest vreest’; d.i. zowel de woeste zee als het menselijk tekort. Hij vervult zijn plicht tot het uiterste. Dat is ook wat de katholieke mens volgens Duribreux hoort te doen: niet plooien voor de frivole moderniteit! Tegelijk beseft Degraeve — ook typisch voor Duribreux — dat hij als mens gefaald heeft.
In Schipper Jarvis (1954) ontmoeten we een gewezen oostfrontstrijder (weer iemand die gehavend uit de oorlog komt) die het bevel voert over een nauwelijks zeewaardige visbak. ‘s Mans godgelovigheid is zo sterk zelfs dat de teksten ongeloofwaardig zijn: ‘Ik geloof in God als enkelvoudige vaste waarheid, niet omdat ik zijn bestaan bewijzen kan, maar omdat de zekerheid van God in mij vastgeankerd zit, deel uitmaakt van mijn substantie, en ik weiger, halsstarrig en eigenzinnig, wat buiten deze, aan mijn vezels verbonden, godszekerheid ligt. In mijn gehele zijn is God. Ik kan niet anders’. Het citaat maakt wel duidelijk dat de schrijver het zijn plicht vindt om zijn conservatieve visie op het geloof uit te dragen. Dat gebeurt dan ook in de drie daaropvolgende boeken. Twee daarvan zijn parabels: De parabel van de gehate farizeeër (1955) en De parabel van de geliefde tollenaar (1956) en het derde is de roman Kantwerk en zwanen (1958). Die gaat ten volle over de thematiek van zonde & straf, schuld & boete, problemen die volgens Duribreux niet door de mens opgelost kunnen worden.
Is de visserij inmiddels als inspiratiebron uitgeput? Daar lijkt het wel op. Zijn volgende roman, Het wrede spel (1960), speelt zich wel af in een Vlaams kustdorp, maar zonder dat er vissers aan te pas komen. Ook hier vinden we de nasleep van de oorlog en het worstelen met het menselijk tekort.
Het wrede spel zou overigens het op een na laatste werk van Duribreux worden. Hij laat de pen daarna tien jaar lang liggen. Blijkt dat de conservatieve Duribreux zich maar moeizaam kan verzoenen met de losse zeden die de nieuwe tijden met zich meebrengen. Dat komt eerder al tot uiting in hoger vermelde Parabel van de gehate farizeeër. Daarin laat hij een figuur zeggen: ‘[D]e ijveraars van de godsdienst moesten er zich voor wachten het geloof aan de losse zeden van de maatschappij aan te passen.’ In 1971 zegt Duribreux daarover: ‘Ik heb me in die jaren gevoeld als een gekwetst dier, dat in zijn hol terugkeert en langzaam zijn krachten herstelt. Na tien jaren voel ik me teruggedreven uit dat hol. Door verontwaardiging. Ik ben een volkomen geëngageerd schrijver met ’n eindeloze kwetsbaarheid. De richting die de Kerk aanneemt doet me pijn en ik verzet me tegen die richting met al m’n gaaf gebleven weerbaarheid.’ (3)  De losse zeden die hij rond zich ontwaart, vindt hij maar niets.  Dat blijkt ten volle uit zijn laatste boek Ballade van de hopeloze zuiverheid (1971) waarin de dochter van de dorpsonderwijzer sterft omdat zij haar zuiverheid niet wil prijsgeven. Liever dood dan bloot!
Gaston Duribreux, die meer dan welke andere Vlaamse schrijver verhalen over de visserij geschreven heeft, komt in zijn totale oeuvre naar voor als een getormenteerde persoonlijkheid, ‘bezeten door een kuisheidsfanatisme wellicht een trauma uit zijn jeugd.’ (4). Het is dan ook niet moeilijk om ons voor te stellen dat hij in de morele verschuivingen die de sixties kenmerken — vrijheid, blijheid! — het werk van de duivel herkent. En misschien ook van… de roeschaert.
Flor Vandekerckhove

(1) De Lode Baekelmansprijs is een Vlaamse literatuurprijs die van 1940 tot 2000 driejaarlijks werd toegekend aan een in het Nederlands geschreven werk van een Belgisch schrijver dat verband houdt met de zee. De prijs is gesticht door het Comité Lode Baekelmans en wordt toegekend door de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde in Gent.
(2) Paul Hardy in de reeks ‘Ontmoetingen’, uitgeverij Desclee De Brouwer,1963.
(3) Gaston Duribreux in Gazet van Antwerpen, 29 augustus 1971.
(4) http://users.skynet.be/fa263248/duribreux/Duribreux.htm

zaterdag 1 november 2014

De visserij in het kapitalisme zoals het is

In 1988 nam ik de publicatie in handen van Het Visserijblad (verder HVB), een tijdschrift dat al sinds 1933 aan de Vlaamse kust, in de gemeenschap van beroepsvissers, uitgegeven werd. Ik verhuisde naar Oostende en zou er een kwarteeuw lang, tot aan mijn pensionering, aan de slag blijven.
Toen ik daar aankwam was ik een beetje gedesoriënteerd. Ik had nog maar pas een pijnlijke breuk achter de rug met een kleine, linkse organisatie waarvoor ik me vele jaren ingezet had. Ik was nu politiek dakloos geworden. Welke richting het met mij zou uitgaan was onzeker.
Die persoonlijke problematiek spoorde wonderwel met deze waarmee de vissersgemeenschap in die tijd geconfronteerd werd. Alles wat daar tot voor kort waardevol bevonden was, werd in die hoogdagen van het neoliberalisme op de helling gezet. De visserij was in een transitie terechtgekomen waarvan de uitkomst even onzeker was als mijn politieke engagement.
We zijn inmiddels een kwarteeuw later en het kind dat al die vastigheid ondermijnde heeft intussen een naam gekregen. De visserij was, net zoals ikzelf en net zoals de hele maatschappij, in de greep van ingrijpende veranderingen terechtgekomen die we inmiddels globalisering zijn gaan noemen. Achteraf bekeken is het inderdaad die globalisering die me van het linkse activisme verwijderd had, niet omdat ik dacht (zoals sommigen dat wel deden) dat de arbeidersklasse aan het verdampen was, en daarmee ook een potentiële motor van revolutionaire veranderingen, maar het scheen me toe dat de verplaatsing van al die productie naar lagelonenlanden mijn activisme, en vooral het frustrerende dagdagelijkse geploeter dat ermee gepaard ging, alhier nutteloos maakte. De geleverde inspanningen waren enorm, de resultaten nihil. Neen, dacht ik, dan kun je beter iets anders doen. En kijk, hetzelfde soort gevoelens verwijderde de Vlaamse vissers van de kaaien: hun bijdrage tot de (vis)consumptie werd door de globalisering gemarginaliseerd. Neen, zo dachten ook zij, dan kun je beter iets anders doen.
De Vlaamse vissers werkten in die tijd in vele kleine ondernemingen. Toen ik in Oostende toekwam bestond de Belgische vissersvloot uit 201 schepen, bemand door een duizendtal vissers. Van een slagkrachtige arbeidersklasse was er geen sprake, van een slagkrachtig patronaat evenmin, dit was de wereld van de middenstand. Dat was ooit wel anders geweest, maar die goed georganiseerde vissers hadden de kaaien, samen met het kapitaal, verlaten ten gevolge van een eerdere transitie. Ze waren na de Tweede Wereldoorlog gaan werken in de baggervaart, in het maritiem transport, aan het loodswezen, in de koopvaardij… De grote reders hadden hun kapitaal afgeleid naar winstgevender ondernemingen. Hun plaats werd ingenomen door kleine zelfstandigen die, zo zou blijken, geen partij waren voor de globalisering die op hen afkwam. De kostprijs van de nieuwe technologieën, de spectaculaire toename van de internationale concurrentie, het dwingende keurslijf van de Europese Unie (verder EU)… krabden aan de winsten. Dat werd nog verergerd door de voortschrijdende uitputting van de visvoorraden en de slinkende oliereserves: er kon minder vis uit zee gehaald worden en het kostte meer energie om dat te doen. Groeimogelijkheden waren er niet, investeringen werden uitgesteld, vissers hingen hun netten aan de kaaien, visserijscholen sloten de deuren, scheepswerven sloten de poort. De vissersgemeenschap implodeerde.
Toen ik me in 1988 op die kaaien presenteerde kwamen daar nòg neofieten toe. Voor het eerst sinds lang waren er weer kapitaalbezitters die hun oog op de Vlaamse visserij lieten vallen. Ze eigenden zich de grootste visveiling toe — die van Zeebrugge — en kregen daarmee de sleutel van de sector in handen. Deze NV Zeebrugse Visveiling (later NV Vlaamse Visveiling) kwam niet af op de groeimogelijkheden van de Vlaamse visserij, want die waren er niet. Ze wilden een graantje meepikken van de nakende globalisering, ze wilden een complex uitbouwen dat de draaischijf van de visserij in Europa zou worden.
De komst van deze kapitalisten werd met veel wantrouwen bekeken. Guido Muelenaer en Philippe Bruel schreven er een boekje over (Een Zeebrugse afrekening. Achter de schermen van de Belgische visserij). Ook de sector zelf reageerde terughoudend. Dat wantrouwen steunde op ervaring. De visserij had immers al eens zo’n toevloed van kapitaal meegemaakt. Na WO I investeerden kapitalisten massaal in de uitbating van grote stoomschepen die ter visserij voeren. Toen die (mede door de overbevissing) niet meer rendabel bleken te zijn, en ze het kapitaal dus niet meer lieten groeien, verdwenen die kapitaalbezitters even vlug uit de sector als ze erin gekomen waren. In de visserij waren ze dat niet vergeten.
De ambitie van het nieuwe visserijkapitaal klonk evenwel als muziek in de oren van de Vlaamse politieke elite. Die ambitie spoorde wonderwel met slogans als ‘de industrie Vlaams verankeren’, ‘wat we zelf doen, doen we beter’ en met een schijnbaar aanvaardbare variante op een uiterst rechtse slogan: ‘eigen kapitaal eerst’. De nieuwe kapitaalbezitters konden dan ook meteen rekenen op machtige bondgenoten die een stortvloed aan subsidies in hun richting schoven. Na enig tegenpruttelen gingen ook de kleine zelfstandige reders overstag. Sindsdien klonk een mantra over de visserskaaien: wat goed is voor de nieuwe visserijkapitalisten is goed voor heel de sector en dus ook voor ons!
Al gauw bleek ook Europa te klein voor die kapitalisten. Om de overbevissing tegen te gaan legde de Europese Commissie de lidstaten immers een vlootafbouw op en de vangstmogelijkheden van de resterende schepen werden ook nog eens beperkt door quotaregelingen. In 1995 produceerde de EU meer dan acht miljoen ton visproducten, dat was in 2007 fors onder de zes miljoen gezakt (visserij en aquacultuur samen, cijfers beperkt tot de vijftien staten die er in 1995 deel van uitmaakten). Terwijl de visproductie verminderde… vermeerderde echter de consumptie. De bevolking nam toe, waardoor het aantal consumenten steeg. Bovendien aten die per hoofd almaar meer vis. In 2006 gebruikten de Europeanen 9,3 miljoen ton visproducten. De Europese producenten konden er in dat jaar slechts 5,4 miljoen ton van leveren. Daarom ging de EU hoe langer hoe meer buiten de Europese wateren vissen. In 2006 waren er al 716 Europese vissersvaartuigen elders in de wereld actief. Ze brachten in dat jaar meer dan een miljoen ton vis naar Europa.
Over dat hoofdstuk alleen al valt meer te zeggen dan de me toegemeten plaats het toelaat. Een blik op het verleden leert me bijvoorbeeld dat de sector het probleem van de slinkende visvoorraden altijd al opgelost heeft door… het te verplaatsen. Het is op die manier dat de befaamde Oostendse IJslandvisserij destijds ontstaan is. De stoomschepen van de grote kapitalistische rederijen visten eerst de plaatselijke visgronden leeg en trokken nadien almaar verder, tot ze uiteindelijk in de zeeën rond IJsland terechtkwamen; toen ook die tekenen van uitputting begonnen te vertonen was het spel uitgespeeld.
Nu ging men soelaas zoeken in de wateren van Afrika. En ja, we hebben bezoek gekregen van een delegatie Afrikaanse vissers die alhier kwamen uitleggen dat de Europeanen daarmee de levens van hun collega’s ruïneerden. Maar ook die visserij volstond niet om de monden van de Europese visconsumenten te voeden. In 2007 importeerde de EU ook voor 23 miljard US Dollar aan visproducten uit derde landen. Dat was alweer 11% meer dan in het voorgaande jaar. Nu werd al 59% van de totale Europese visconsumptie geïmporteerd, een percentage dat in de daaropvolgende jaren nog zou toenemen.
Uiteraard waren ze die cijfers ook aan ’t ontleden in de kantoren van de kapitalistische onderneming die de Vlaamse visserij leidde. In 2007 zegde Marie-Jeanne Becaus-Pieters, afgevaardigde beheerder van de  NV Zeebrugse Visveiling: ‘Maar we beseffen heel goed dat de vismijn als bedrijf niet meer kan groeien.’  Maar kapitaal dat niet groeit is ten dode opgeschreven, dus werd er uitgekeken naar iets wat wel kon groeien: ‘De viscontainers die uit bijvoorbeeld China, Vietnam of Afrika komen zijn momenteel nog beperkt in aantal. Maar met de groei van de handelshaven zal dat segment steeds belangrijker worden. Het MBZ verwacht een jaarlijkse groei van 1 miljoen containers, waarvan één derde voeding. Van die opportuniteit moeten we gebruik maken.’
Ze voegde de daad bij het woord. Op 6 maart 2010 stond er in de krant een interview met Sylvie Becaus, CEO van Zeebrugge Food Logistics en dochter van hoger vermelde Marie-Jeanne. We leerden eruit dat degenen die de aanvoer van de Vlaamse vissers controleren ook de ‘grootste diepvriezer van Zeebrugge’ uitbaten. Daarin kan er, zo lazen we, 12.000 kilo voeding gestockeerd worden. De politieke elite maakte er meteen werk van en in november 2013 werd er tussen Vietnam en Vlaanderen een contract afgesloten: vanaf 2014 zou de Europese distributie van Vietnamese pangasius in deze diepvriezer gecentraliseerd worden.
Pangasius? In de sector wist men niet goed wat men hoorde. Was dat niet die vis die in de Mekong gekweekt werd en op de diepvriesmarkt tegenover de schol kwam te staan, een soort waarop de Vlaamse vissers bij voorkeur gaan jagen?
Om te beseffen wat die nieuwe concurrentie voor de vissers zou betekenen moest ik een uitstapje naar de Vlaamse velden maken. Groenteteler Geert Roose uit Diksmuide arriveerde in die dagen op de veiling in Roeselare met twintig paletten vol courgettes, goed voor in totaal 29.120 stuks. Hij reed weer naar huis met 58 euro in zijn portemonnee. Per courgette had hij de schamele prijs van 0,002 euro gekregen. Uitpersing is dat, vooral omdat de consument in het warenhuis voor diezelfde courgette makkelijk 60 à 70 eurocent moest neerleggen. Op dat landelijke uitstapje leerde ik nog meer. Uitgeperst werden ook de melkveehouders. De spectaculaire winstcijfers die Danone in dat jaar mocht noteren werden volgens een mededeling van dat bedrijf ‘ondersteund door de melkprijs’. Die viel in het eerste halfjaar van 2009 terug met 35 procent. Danone zag daarmee de kosten voor de productie van yoghurt fors dalen. En de winst natuurlijk navenant stijgen.
En de boer, hij ploegde voort. Of juist niet. Er restten in die Vlaamse velden almaar minder boerderijen en deze die er wel nog waren… gingen failliet. Het aantal faillissementen steeg in 2007 in de landbouwsector met bijna tien procent. In 2006 legde men in 122 Belgische landbouwbedrijven de boeken neer, het jaar daarop waren er dat 134.
Ook in de visserij doken de prijzen vanaf 2009 de dieperik in. Exotische vissoorten als victoriabaars vergrootten het aanbod spectaculair en de vraag naar inheemse vissoorten als schol verminderde navenant. Waar het uiteindelijk naartoe zou leiden werd meesterlijk getoond in de documentaire film Darwin’s nightmare. De film, die ons het totale misprijzen van het kapitalisme voor mens en milieu toonde, werd geproduceerd in 2004, terwijl de productie van de victoriabaars nog in goede doen was. Maar hoe ging het eigenlijk in 2010 met die soort, die intussen tot in onze kleinste viswinkels doorgedrongen was? Het ging niet goed: overbevissing had de stocks danig aangetast. In 1999 was het bestand 1,9 miljoen ton groot. In 2008 was dat maar 370.000 ton meer. In 2009-2010 was het transport van victoriabaars naar Europa zo goed als stilgevallen. Tegelijk was deze van pangasius gestegen.
Waren de Vietnamezen dan de grote winnaars in deze rat race? In december 2009 vertelde de Duitse publicist (en visdeskundige) Herby Neubacher hoe het er daar aan toeging. Hoe konden de Vietnamezen die vis zo goedkoop produceren? Hij zei letterlijk: ‘Dit kan alleen maar op de rug van de kweker, die er bloed, zweet en tranen voor moet laten. En dat is nu precies wat er vandaag aan het gebeuren is in de Mekong Delta. Elk jaar vindt er het dodelijke spel plaats in de pangasius business: de kweker moet oogsten en de industrie perst de kweker uit tot de laatste druppel. En in veel gevallen gebeurt het dat de kweker maar 13.000 Dong per kilo krijgt, een stuk onder de werkingskost. De kweker verdient niets, hij moet zelfs toeleggen.’
Het valt dan ook te begrijpen dat de Vlaamse vissers de komst van die pangasius naar Zeebrugge met een scheef oog bekeken. Want hoe meer pangasius er naar Europa kwam, hoe hachelijker hun positie werd. Daar tegenover stond echter: hoe meer pangasius er in ‘de grootste diepvriezer van Zeebrugge’ gestockeerd werd, hoe meer het kapitaal van de vismijneigenaars zou groeien. Een kwarteeuw nadat de kapitalisten de leiding van de Vlaamse visserij in handen genomen hadden groeide op de kaaien het vermoeden dat ze er de doodgravers van zouden zijn.
Hier past een inlassing. Niet alleen de vismijnkapitalisten reageerden op de globalisering. Ook andere belanghebbenden in de visserij deden dat. Die reacties kunnen samen onder de hoofding van het ‘duurzaam ondernemen’ gezet worden. De vloot werd met staatssteun afgebouwd, wat restte werd met staatsteun gemoderniseerd, er werden technische vernieuwingen uitgetest die de visserij efficiënter moesten maken en waarvoor enorme sommen belastinggeld naar de sector toegeschoven werden, er werd contact gezocht met de milieubeweging om het imago van de sector bij te spijkeren, er kwam een beter sociaal statuut voor de vissers en er werd aan marketing gedaan. Maar de globalisering walste blijkbaar over dat alles heen. Van de tweehonderd vaartuigen die ik in 1988 geteld had, restten er in 2014 minder dan tachtig; van de duizend vissers bleven er minder dan driehonderd over. De zogenaamd duurzame ontwikkeling bleek vooral een duurzame afwikkeling te zijn.
Het toverwoord ‘duurzaam’ werd in 1987 voor het eerst gedefinieerd en had als doel de impasse van een almaar groeiende kapitalistische economie in een eindige natuur te overstijgen. Het kapitaal kon volgens deze nieuwe definitie wel groeien, maar alleen in die mate dat natuurlijke processen en structuren (bvb de visstand) er niet door aangetast werden. Zodoende kon er naar een evenwicht gewerkt worden tussen ecologische, sociale en economische belangen … gesteld uiteraard dat we in een ideale wereld zouden leven. Maar een ideale wereld is dit geenszins.
Op 30 augustus 2011 werd er een convenant ondertekend dat de ‘verduurzaming’ van de Vlaamse visserij beoogde. Overheid, ambtenarij, reders, aan de visserij gelieerde wetenschappers en ook de milieubeweging (in de variante van Natuurpunt) ondertekenden een afspraak. Die steunde op drie pijlers: rendabiliteit, milieuzorg en er was ook een sociaal luik. De drie pijlers heetten even belangrijk te zijn, maar een ervan was toch een beetje belangrijker dan de andere: ‘Inzetten op duurzaamheid betekent in de eerste plaats een gezonde economische activiteit die investeringen t.a.v. de andere pijlers mogelijk maakt. (…)’.  Op het eerste gezicht leek dat de logica zelve te zijn, maar in de sector wist men dat daar niet veel van in huis zou komen, want over de Vlaamse visserij kon veel gezegd worden, maar niet dat het een ‘gezonde economische activiteit’ was. Dat had de implosie van de vissersgemeenschap voldoende aangetoond. De Vlaamse reders deden wel alsof hun duurzaamheidclaim iets te betekenen had, maar de globalisering had hen dermate gemarginaliseerd dat ze op de vismarkt nauwelijks nog een rol te spelen hadden.
En hoe zat het intussen eigenlijk met mijn eigen marginalisering? Ik becommentarieerde al die bewegingen en ging zo nu en dan mijn journalistieke boekje te buiten door eigen voorstellen te lanceren en acties te ondersteunen. Politiek dakloos (en stuurloos) als ik was werd ik daarbij voortdurend van links naar rechts en weer terug geslingerd. Uiteindelijk viel er niet naast de conclusie te kijken: zolang de pyromaan uit het zicht bleef, konden we niets anders doen dan brandjes blussen.
In al mijn over en weergeloop waren er wel contacten gelegd die uiteindelijk tot een samenwerking leidden tussen HVB en Climaxi, een sociaal-culturele beweging van klimaatactivisten. Met de films Fish & Run I en Fish & Run II brachten zij de visserijproblematiek tot in de cinemazalen. Er ontstond een dynamiek die actievoerders en vissers bij elkaar bracht. Stilaan kwam de pyromaan prominent in beeld. Die heette niet regering, niet ambtenarij, niet EU, niet rederij, niet vakbond. Dat waren pompiers, zij blusten brandjes van een vuur… dat de kapitalisten van de NV Vlaamse Visveiling naar eigen behoeften aanwakkerden. Dat had de overeenkomst tussen Vietnam en Vlaanderen ons duidelijk gemaakt. Climaxi en HVB regeerden erop met de ‘Petitie tegen import pangasius’. Meer dan duizend mensen ondertekenden een tekst waarin ze zich verzetten ‘tegen de inplanting van een Europese pangasiusoverslag in Zeebrugge of elders in Europa.’ De ondertekenaars vroegen de instanties ‘om te kiezen voor een gedifferentieerd duurzaam Europees visserijbeleid én een gelijkaardig importbeleid.’ Zij vroegen om de ‘overeenkomst voor de inplanting van een dergelijke overslag op te schorten en een maatschappelijk debat te lanceren.’ Wij verdedigden daarmee een visie die tegengesteld was aan deze van de vismijnkapitalisten. Zij noemden die petitie dan ook ‘dikke zever!’ Volgens hen moesten de vissers ‘blij zijn dat Zeebrugge nieuwe trafiek aantrekt.’ Deze keer was er in de visserij evenwel niemand te vinden die hen daar gelijk in zou geven. De petitie had de mythe van het vermeende nationaal belang ontmaskerd. Tegelijkertijd werd ook duidelijk dat al het geld dat naar de sector versluisd was om de concurrentieverhoudingen om te buigen, tewerkstelling veilig te stellen, visvoorraden te doen groeien, productiviteit te bevorderen, visconsumptie aan te zwengelen, de visserij alhier te verankeren, het imago te verbeteren, selectiever te gaan vissen… dat al dat geld niets anders was dan een doekje voor het bloeden. Al die inspanningen werden door de vismijnkapitalisten eensklaps weggeveegd in een wereldwijde armzwaai om zich een deel van de meerwaarde van de pangasiusproductie toe te eigenen. De armzwaai leerde iedereen dat wat goed was voor dat kapitaal, slecht was voor de vissers.
In 1988 kwam ik toe op de visserskaaien. Ik had nog maar pas gebroken met een kleine, linkse organisatie. Ik had ermee gebroken omdat ik dacht dat de globalisering mijn dagdagelijkse geploeter nutteloos maakte. Vervolgens gaf ik een kwarteeuw lang Het Visserijblad uit. Ik had die tijd nodig om doorheen de feiten te leren dat het plaatselijke linkse activisme helemaal geen marginale bezigheid was. Integendeel, het ging naar de kern der dingen: het aanvallen van het kapitalisme. Dat linkse activisme had ook de enige weg getoond die daarbij gevolgd kon worden: het internationalisme. Na 25 jaar kwam ik tot de conclusie dat ik de oude leuze weer vanonder het stof moest halen. De Vietnamese visboeren zouden er wel bij varen en de Vlaamse vissers eveneens: werkers aller landen verenig u.

Flor Vandekerckhove